Πρόγραμμα Συνεδρίου

Το κείμενο αυτό φέρνει στο προσκήνιο την εμπειρία της συνθεραπείας όχι από τη θέση του έμπειρου θεραπευτή, αλλά από τη σκοπιά εκείνου που ακόμα διαμορφώνει την θεραπευτική του ταυτότητα. Μοιράζομαι τον τρόπο με τον οποίο η παρουσία μου δίπλα σε έναν πιο έμπειρο συντονιστή, και απέναντι σε μια ομάδα που έχει ήδη πορεία, ιστορικότητα και μνήμες, με έφερε αντιμέτωπη με την ανάγκη να υπάρξω μετέωρη, αβέβαιη, και παρούσα ταυτόχρονα. Τι σημαίνει να μη σε περιμένουν, να μη σε χρειάζονται (ακόμα), αλλά να είσαι εκεί; Πώς σχηματίζεται ο θεραπευτικός εαυτός μέσα στη σιωπή, στην παρατήρηση και στη φθορά της επιθυμίας για αναγνώριση; Η συνθεραπευτική σχέση, όχι πάντα ορατή στα μέλη, αλλά πάντα ενεργή, έγινε για μένα χώρος μαθητείας, συγκίνησης και εσωτερικής σύγκρουσης. Η ομάδα, με τον τρόπο της, μου έμαθε πώς με βλέπει, και μέσα από αυτό το βλέμμα, άρχισα να βλέπω κι εγώ αλλιώς. Όχι μόνο τους άλλους, αλλά και τον εαυτό μου: ως θεραπεύτρια που μαθαίνει, που δυσκολεύεται, που αντέχει. Σε αυτό το πλαίσιο, το να γίνεσαι ομαδική θεραπεύτρια μοιάζει με μια δεύτερη δική σου θεραπεία: έρχεσαι αντιμέτωπη με σημεία του εαυτού που δεν αναγνωρίστηκαν ποτέ στην ατομική διαδικασία. Ανασφάλεια, ντροπή, σιωπή, φθόνος, αδιέξοδο, όλα ζωντανεύουν στον ομαδικό χώρο και ζητούν νέα νοηματοδότηση. Αυτή η εισήγηση στοχάζεται πάνω στη διαδικασία του να “γίνεσαι”, και προσκαλεί σε μια πιο τρυφερή ματιά απέναντι στο χρόνο της μη-βεβαιότητας, όπου όλα διακυβεύονται αλλά και όλα είναι δυνατά.

Η παρούσα εργασία εξετάζει το ρόλο του συντονιστικού ζεύγους στην ομαδική ψυχοθεραπεία, εστιάζοντας στις αναπαραστάσεις που διαμορφώνουν τα μέλη της ομάδας για τους θεραπευτές και στις δυναμικές που προκύπτουν από αυτές. Στο πλαίσιο της ομαδικής θεραπείας, το συντονιστικό ζεύγος δεν λειτουργεί απλώς ως φορέας εμπερίεξης και νοηματοδότησης, αλλά αναδεικνύεται ως πεδίο προβολικών διαδικασιών, μεταβιβαστικών σχέσεων και συσχετισμών ισχύος. Τα μέλη συχνά προβάλλουν στους θεραπευτές εσωτερικά αντικείμενα, γονεϊκές φιγούρες ή αυθεντίες, διαμορφώνοντας εσωτερικούς ρόλους που επηρεάζουν τη δυναμική της ομάδας. Οι οριζόντιες σχέσεις μεταξύ των μελών επηρεάζονται από τις αντιληπτές διαφοροποιήσεις στη στάση και το ύφος των θεραπευτών, ενώ στον κάθετο άξονα, η σχέση μέλους-θεραπευτή φορτίζεται από φαντασιώσεις υποστήριξης ή αποδοκιμασίας. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η σχέση μεταξύ των δύο συντονιστών, όταν η μεταξύ τους επαγγελματική θέση διαμορφώνεται από διακριτές θεσμικές αρμοδιότητες ή διαφορές ευθυνών, όπως για παράδειγμα όταν ο ένας θεραπευτής φέρει ευθύνη διοικητικής εποπτείας στο θεραπευτικό πλαίσιο. Η ασυμμετρία αυτή, μπορεί να επηρεάσει τις αλληλεπιδράσεις μέσα στην ομάδα και να δημιουργήσει ενίοτε σχεσιακές προκλήσεις στο διαπροσωπικό ή/και στο ενδοπροσωπικό επίπεδο. Με αυτά τα δεδομένα, οι προβολές και οι προβολικές ταυτίσεις πολλαπλασιάζονται, μετατρέποντας κάποιες φορές τους θεραπευτές σε φορείς και εκφραστές ασυνείδητων συγκρούσεων και αναπαραστάσεων ισχύος, προνομίου ή μειονεξίας. Μια ανεπαρκώς αναστοχασμένη ψυχική εμπλοκή των συντονιστών σε αυτές τις δυναμικές μπορεί να περιορίσει προσωρινά την ανακλαστική τους ικανότητα για μια πιο ολιστική θεώρηση των πραγμάτων. Η σχεσιακή ψυχαναλυτική προσέγγιση, με την έμφαση στην αμοιβαία υποκειμενικότητα και την από κοινού διαμόρφωση του θεραπευτικού πεδίου, προσφέρει ένα αξιόπιστο πλαίσιο για την επεξεργασία αυτών των πολυεπίπεδων διεργασιών. Μέσα από τη διαρκή παρατήρηση, την τακτική εποπτεία και την ενσυναίσθηση, το συντονιστικό ζεύγος μπορεί να λειτουργήσει όχι ως σταθερός άξονας εξουσίας, αλλά ως ευέλικτος χώρος ψυχικής διεργασίας και δημιουργικής συνύπαρξης με τις ασυνείδητες πτυχές του ομαδικού δεσμού.

Ένας από τους πλέον καθοριστικούς παράγοντες για την επιτυχή διεξαγωγή της ομαδικής ψυχοθεραπείας είναι η σχέση μεταξύ των συνθεραπευτών, όταν συμμετέχουν περισσότεροι του ενός. Κατά τον Yalom (2020), η ποιότητα αυτής της συνεργασίας επηρεάζει άμεσα τη δυναμική της ομάδας και τη θεραπευτική πρόοδο των μελών. Μια θετική σχέση μεταξύ των συνθεραπευτών προσφέρει στα μέλη της ομάδας πρότυπα συνεργασίας, επικοινωνίας και επίλυσης συγκρούσεων, ενώ ενισχύει το κλίμα ασφάλειας και εμπιστοσύνης. Η συνθεραπευτική σχέση όμως βάλλεται εξαιτίας διαφόρων παραγόντων. Συνειδητά και ασυνείδητα κίνητρα των μελών της ομάδας προβάλλονται στους θεραπευτές και επηρεάζουν τόσο την συνθεραπευτική σχέση όσο και την αλληλεπίδραση μεταξύ θεραπευτών και μελών της ομάδας. Οι προβλητικές ταυτίσεις και οι μεταβιβαστικές δυναμικές αποτελούν θεμελιώδεις έννοιες στην αντικειμενότροπη και σχεσιακή ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία, κατέχουν όμως σημαντική θέση και στη θεωρία και πρακτική της ομαδικής ψυχοθεραπείας του Yalom. Στο έργο του (2020), οι προβολικές ταυτίσεις περιγράφονται ως φαινόμενα όπου τα μέλη της ομάδας μεταφέρουν ασυνείδητα συναισθήματα, επιθυμίες ή εμπειρίες σε άλλους, συμπεριλαμβανομένων των θεραπευτών. Υπογραμμίζει την ανάγκη συνεχούς επίγνωσης αυτών των δυναμικών και κινδύνων καθώς και της τακτικής διερεύνησής τους μέσα στη θεραπευτική συνεργασία. H διερεύνηση αυτή γίνεται κατά βάσει σε συζητήσεις ‘μετα-ανάλυσης’ της εκάστοτε συνεδρίας μεταξύ των δύο θεραπευτών, στην ομαδική εργασιακή εποπτεία, καθώς και στα επιστημονικά συνέδρια, όπου παρέχονται ευκαιρίες αναστοχασμού των ζητημάτων αυτών με την ακαδημαϊκή συνδρομή της βιβλιογραφίας. Αυτή η εργασία μεθοδολογικά αποτελεί μία ποιοτική ‘μελέτη περίπτωσης’ ομαδικής ψυχοθεραπείας. Η ομάδα που μελετάται διενεργείται διαδικτυακά μέσω λογισμικού, σε πλαίσιο ιδιωτικής πρακτικής, βρίσκεται στον έκτο χρόνο ζωής της, αποτελείται από επτά μέλη και συντονίζεται από δύο θεραπεύτριες. Η μελέτη των προβλητικών και ομαδικών δυναμικών στο συνθεραπευτικό ζευγάρι, στοχεύουν να αναδείξουν α. την ασυνείδητη αλλά θεραπευτικά χρήσιμη επικοινωνία της ομάδας, β. τους κινδύνους που ελλοχεύουν όταν τα δυναμικά αυτά δεν αναλύονται επαρκώς ώστε οι θεραπευτές να προσαρμόσουν ανάλογα τις θεραπευτικές τους παρεμβάσεις.

Η εισήγηση αυτή διερευνά τη συνθεραπευτική σχέση ως πεδίο δυναμικής ενδοψυχικής και διαπροσωπικής επεξεργασίας. Το «βλέμμα» του Άλλου συνθεραπευτή λειτουργεί όχι μόνο ως καθρέφτης ή μάρτυρας, αλλά και ως φορέας νοηματοδότησης, πρόκλησης και, πολλές φορές, διακινδύνευσης της εσωτερικής μας συνοχής ως θεραπευτών. Η συνθεραπεία απαιτεί την ταυτόχρονη παρουσία πολλών στρωμάτων: της προσωπικής ψυχικής εμπλοκής, της από κοινού ευθύνης, της επαγγελματικής ασυμμετρίας, και της συναισθηματικής έκθεσης στον Άλλον, τόσο στον χώρο της θεραπείας όσο και στον ενδιάμεσο χώρο της συντονιστικής σχέσης. Πώς συμβιώνουν η ετερότητα και η εγγύτητα χωρίς να μετατραπούν σε αποστασιοποίηση ή σύμπλεξη; Τι σημαίνει να παραμένεις σε επαφή με τον εαυτό σου εντός μιας σχέσης που δοκιμάζεται από τις ρωγμές της, αλλά και ενισχύεται από αυτές; Μέσα από κλινικά παραδείγματα και αναστοχασμούς από την εμπειρία της ομαδικής συντονιστικής πρακτικής, επιχειρείται η χαρτογράφηση των σημείων όπου η ετερότητα γίνεται γόνιμη, η ρήξη ανεκτή και η συνύπαρξη αυθεντική. Το βλέμμα του Άλλου δεν λειτουργεί μόνο ως εξωτερικό σχήμα αξιολόγησης, αλλά ως ενεργό στοιχείο διαμόρφωσης της ταυτότητας του θεραπευτή, προσφέροντας ταυτόχρονα έναν ηθικό και συναισθηματικό άξονα μέσα στη θεραπευτική διεργασία.