Πρόγραμμα Συνεδρίου

Η παρούσα μελέτη εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στα στυλ χιούμορ (κοινωνικό, αυτοενισχυτικό, επιθετικό, αυτοϋποτιμητικό) και τις στρατηγικές συναισθηματικής χειραγώγησης σε φοιτητικό πληθυσμό, εξετάζοντας έμφυλες διαφορές και προφίλ συμπεριφοράς. Συμμετείχαν 662 φοιτητές (66,3% γυναίκες, Μ.Ο. = 21 έτη) από διάφορους τομείς σπουδών, οι οποίοι συμπλήρωσαν ερωτηματολόγια αυτοαναφοράς. Οι συμμετέχοντες προτιμούσαν ήπιες, κοινωνικά αποδεκτές στρατηγικές χειραγώγησης, με περιορισμένη χρήση επιθετικών τακτικών. Οι άντρες σημείωσαν υψηλότερο αυτοενισχυτικό χιούμορ, ενώ οι φοιτητές θετικών επιστημών υψηλότερο επιθετικό και αυτοϋποτιμητικό χιούμορ. Το επιθετικό χιούμορ σχετίστηκε θετικά με όλες τις μορφές χειραγώγησης, ενώ το κοινωνικό και αυτοϋποτιμητικό χιούμορ εμφάνισαν ασθενέστερες συσχετίσεις. Η Ανάλυση Λανθανόντων Προφίλ ανέδειξε πέντε προφίλ συμμετεχόντων. Οι αιχμηροί χιουμουρίστες χαρακτηρίζονται από χαμηλό κοινωνικό και αυτοενισχυτικό χιούμορ και μέτρια–υψηλά επίπεδα επιθετικού χιούμορ και χειραγώγησης. Οι θερμοί χιουμορίστες συνδυάζουν υψηλό κοινωνικό και αυτοενισχυτικό χιούμορ με χαμηλή διάθεση και ικανότητα χειραγώγησης. Οι ήπιοι χιουμορίστες εμφανίζουν υψηλό κοινωνικό και αυτοενισχυτικό χιούμορ αλλά τις χαμηλότερες τιμές σε επιθετικό χιούμορ και στρατηγικές χειραγώγησης. Οι θηρευτές της ατάκας συγκεντρώνουν πολύ υψηλές βαθμολογίες σε όλα τα είδη χιούμορ και παρουσιάζουν εξαιρετικά υψηλή ικανότητα και προθυμία χειραγώγησης. Τέλος, οι στρατηγικοί χιουμορίστες, που αποτελούν τη μεγαλύτερη ομάδα, συνδυάζουν υψηλό κοινωνικό και αυτοενισχυτικό, αλλά μέτριο επιθετικό χιούμορ και μετρίως υψηλή ικανότητα και προθυμία για χειραγώγηση. Το χιούμορ, ιδιαίτερα το επιθετικό, αναδεικνύεται κρίσιμο στη χρήση στρατηγικών συναισθηματικής χειραγώγησης, ενώ το κοινωνικό και αυτοενισχυτικό χιούμορ φαίνεται να περιορίζουν τις επιθετικές πρακτικές. Τα ευρήματα μπορούν να αξιοποιηθούν στην ανάπτυξη προγραμμάτων επικοινωνιακής εκπαίδευσης και ενδυνάμωσης φοιτητών, προωθώντας πιο υγιείς μορφές διαπροσωπικής επιρροής και αποτρέποντας τη χειριστική συμπεριφορά.

Σύγχρονες θεωρητικές προσεγγίσεις υποδεικνύουν ότι η προσωπικότητα ενδέχεται να επιδρά και έμμεσα στις διαπροσωπικές συμπεριφορές μέσω γνωστικών διεργασιών, όπως η εχθρική απόδοση αιτιότητας, δηλαδή την τάση ερμηνείας αμφίσημων κοινωνικών ερεθισμάτων ως εχθρικών, που ενισχύει τη συμμετοχή σε εκφοβισμό και θυματοποίηση. Καθώς η σχέση αυτή παραμένει ελάχιστα διερευνημένη στους φοιτητές, η παρούσα μελέτη εξέτασε πώς οι πέντε παράγοντες προσωπικότητας και η εχθρική απόδοση αιτιότητας σχετίζονται με την εκδήλωση εκφοβισμού και θυματοποίησης, με την αξιοποίηση της ανάλυσης λανθανόντων προφίλ, η οποία μπορεί να ταυτοποιήσει ομάδες φοιτητών με διακριτά μοτίβα προσωπικότητας, γνωστικής επεξεργασίας και συμπεριφοράς που δεν αναδεικνύονται με παραδοσιακές μεταβλητοκεντρικές προσεγγίσεις. Στην έρευνα συμμετείχαν 730 φοιτήτριες/ητές ελληνικών πανεπιστημίων (547 γυναίκες). Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η θυματοποίηση συσχετίζεται θετικά με την αρνητική συναισθηματικότητα και αρνητικά με τη προσήνεια και την ευσυνειδησία, ενώ ο εκφοβισμός αρνητικά με τη προσήνεια και την ευσυνειδησία. Η ανάλυση λανθανόντων προφίλ ανέδειξε τρία προφίλ συμμετεχόντων: (α) «Ευάλωτο-αποσυρμένο» με χαμηλή εξωστρέφεια, υψηλή αρνητική συναισθηματικότητα, μέτρια εχθρική απόδοση αιτιότητας, μέτρια θυματοποίηση και χαμηλό εκφοβισμό, (β) «Προσαρμοστικό» με υψηλή εξωστρέφεια, προσήνεια και ευσυνειδησία, χαμηλή αρνητική συναισθηματικότητα και τα χαμηλότερα επίπεδα εχθρική απόδοση αιτιότητας, εκφοβισμού και θυματοποίησης, και (γ) ένα μικρότερο προφίλ «Διπλού κινδύνου» με μεσαίες τιμές προσωπικότητας, αυξημένη εχθρική απόδοση αιτιότητας και τα υψηλότερα επίπεδα θυματοποίησης και εκφοβισμού. Έμφυλες συγκρίσεις έδειξαν υψηλότερο εκφοβισμό στους άνδρες και υψηλότερη προσήνεια, ευσυνειδησία και αρνητική συναισθηματικότητα στις γυναίκες, χωρίς στατιστικά σημαντικές διαφορές ως προς την κατανομή στα προφίλ. Συνολικά, η χρήση της ανάλυσης λανθανόντων προφίλ ανέδειξε την ετερογένεια των ψυχοκοινωνικών μοτίβων στον φοιτητικό πληθυσμό, προσφέροντας σε επίπεδο πρόληψης και αντιμετώπισης. Τα ευρήματα υπογραμμίζουν την ανάγκη πρόληψης που συνδυάζει καλλιέργεια κοινωνικο-γνωστικών δεξιοτήτων, αναγνώριση γνωστικών μεροληψιών και ενίσχυση προσαρμοστικών χαρακτηριστικών προσωπικότητας για τη μείωση του εκφοβισμού και τη στήριξη φοιτητών με αυξημένο ψυχοκοινωνικό κίνδυνο.

Σκοπός της παρούσας έρευνας ήταν η διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ της αϋπνίας, της προσωπικότητας (Μοντέλο Πέντε Μεγάλων Παραγόντων) και της ψυχολογικής ευαλωτότητας (άγχος, κατάθλιψη) σε ένα μη κλινικό δείγμα 1349 Ελλήνων ενηλίκων (M.Ο. =35.26, Τ.Α. = 16.41, 63,2% γυναίκες), μέσω ενός διαδικτυακού ερωτηματολογίου. Επιπλέον, μελετήθηκε ο πιθανός ρυθμιστικός ρόλος της ψυχολογικής ευαλωτότητας στη σχέση μεταξύ προσωπικότητας και αϋπνίας, καθώς και διαφορές μεταξύ των φύλων και της ηλικίας. Τα αποτελέσματα έδειξαν στατιστικά σημαντική επίδραση του φύλου και της ηλικίας στην αϋπνία, καθώς οι Ελληνίδες γυναίκες τείνουν να αναφέρουν αυξημένη συμπτωματολογία αϋπνίας σε σχέση με τους άνδρες, ενώ οι Έλληνες ηλικιωμένοι αναφέρουν αυξημένη συμπτωματολογία αυπνίας συγκριτικά με τους νεότερους σε ηλικία. Προέκυψαν θετικές συσχετίσεις μεταξύ της αϋπνίας, του άγχους, της κατάθλιψης, του νευρωτισμού και της δεκτικότητας σε νέες εμπειρίες, ενώ παράγοντες της προσωπικότητας, όπως η ευσυνειδησία, η εξωστρέφεια και η προσήνεια παρουσίασαν αρνητική συσχέτιση τόσο με τη συμπτωματολογία του άγχους και της κατάθλιψης όσο και με τα συμπτώματα της αϋπνίας. Τέλος, η ψυχολογική ευαλωτότητα βρέθηκε να ρυθμίζει τη σχέση νευρωτισμού και αϋπνίας, καθώς σε χαμηλά επίπεδα άγχους ή/και κατάθλιψης, η σχέση νευρωτισμού και αϋπνίας ήταν ισχυρότερη, υποδηλώνοντας ότι τα άτομα με υψηλό νευρωτισμό (συναισθηματική αστάθεια), τα οποία δεν αναφέρουν έντονα συμπτώματα άγχους ή/ και κατάθλιψης είναι πιθανότερο να εμφανίσουν προβλήματα αϋπνίας. Η μελέτη προσφέρει πρωτογενή εμπειρικά δεδομένα για τον ελληνικό πληθυσμό, ενισχύοντας τη βιβλιογραφία για τις σχέσεις μεταξύ αϋπνίας, προσωπικότητας και ψυχολογικής ευαλωτότητας. Παρά τους μεθοδολογικούς περιορισμούς για μη αντιπροσωπευτική δειγματοληψία και τη χρήση αυτο-αναφορικών ερευνητικών εργαλείων, αναδεικνύεται η σημασία ενσωμάτωσης της ψυχολογικής αξιολόγησης σταθερών χαρακτηριστικών προσωπικότητας στο πλαίσιο πρόληψης και αντιμετώπισης των συμπτωμάτων αϋπνίας. Η έρευνα προτείνει για μελλοντικές μελέτες πολυπαραγοντικές, διαχρονικές και αντικειμενικές μεθοδολογικές προσεγγίσεις, όπως νευροβιολογικές και ψυχοφυσιολογικές μετρήσεις των εξεταζόμενων μεταβλητών, προκειμένου να ενισχυθεί η κατανόηση των σχέσεων αυτών και να αναπτυχθούν πιο στοχευμένες και αποτελεσματικές ψυχοθεραπευτικές πρακτικές.

Η ενσωμάτωση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ), όπως το ChatGPT, μετασχηματίζει ραγδαία την ανώτατη εκπαίδευση, προσφέροντας νέες δυνατότητες μάθησης αλλά και εγείροντας κρίσιμα ζητήματα ηθικής και ακαδημαϊκής ανεντιμότητας. Η παρούσα βιβλιογραφική ανασκόπηση εξετάζει τους ψυχολογικούς και προδιαθεσικούς παράγοντες, καθώς και το πλαίσιο χρήσης, που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι φοιτητές χρησιμοποιούν ή καταχρώνται συστήματα ΤΝ για ακαδημαϊκούς σκοπούς. Από την αναζήτηση της πολύ πρόσφατης βιβλιογραφίας (2020–2024) προέκυψαν 71 εμπειρικές μελέτες, οι οποίες αναλύθηκαν ως προς το θεωρητικό πλαίσιο, το δείγμα και τα εργαλεία μέτρησης. Τα ευρήματα δείχνουν πως η χαμηλή βαθμολογία στην Ειλικρίνεια-Ταπεινοφροσύνη και στην Ευσυνειδησία, καθώς και υψηλή βαθμολογία στον Μακιαβελισμό και την Ψυχοπάθεια, σχετίζονται με αυξημένη πιθανότητα καταχρηστικής χρήσης της ΤΝ. Επιπλέον, η τάση για ακαδημαϊκή αναβλητικότητα και οι περιορισμένες δεξιότητες αυτορρύθμισης καθιστούν πιο πιθανή τη χρήση ΤΝ, ιδιαίτερα σε συνθήκες χρονικής πίεσης ή αυξημένων απαιτήσεων. Τα ευρήματα προσεγγίζονται υπό το πρίσμα θεωρητικών μοντέλων όπως η Προσχεδιασμένη Συμπεριφορά, η Αυτορρυθμιζόμενη Μάθηση, η Ηθική Αποδέσμευση και τα μοντέλα προσωπικότητας HEXACO και Σκοτεινής Τετράδας. Η ηθική αποδέσμευση διευκολύνει τη αιτιολόγηση ανέντιμων πρακτικών, ενώ η Θεωρία της Προσχεδιασμένης Συμπεριφοράς αναδεικνύει τον ρόλο των στάσεων, των κοινωνικών προτύπων και του αντιλαμβανόμενου ελέγχου. Παράγοντες πλαισίου, όπως η θεσμική πολιτική και η σαφήνεια των κανονισμών, κρίνονται εξίσου καθοριστικοί.

Η ανασκόπηση αναδεικνύει την ανάγκη για σύνθετες παρεμβάσεις που να λαμβάνουν υπόψη τόσο τις ατομικές διαφορές όσο και το εκπαιδευτικό πλαίσιο, με στόχο την ενίσχυση της ακαδημαϊκής ακεραιότητας και τη δημιουργία συνθηκών υπεύθυνης και δημιουργικής χρήσης της ΤΝ στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.