Πρόγραμμα Συνεδρίου

Οι ραγδαίες εξελίξεις στον τομέα των ψηφιακών τεχνολογιών μετασχηματίζουν τη συμβουλευτική ψυχολογία, αναδιαμορφώνοντας τόσο τις μορφές παροχής υπηρεσιών όσο και την ίδια τη θεραπευτική σχέση. Η χρήση ψηφιακών εφαρμογών ψυχικής υγείας, πλατφορμών τηλεσυμβουλευτικής, εργαλείων βασισμένων στην τεχνητή νοημοσύνη, καθώς και τεχνολογιών παρακολούθησης δεδομένων συμπεριφοράς, προσφέρει νέες δυνατότητες στον σύμβουλο-ψυχολόγο για πιο άμεση, ευέλικτη και εξατομικευμένη υποστήριξη του συμβουλευόμενου. Η παρούσα εισήγηση εστιάζει στην αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών ως ενισχυτικών εργαλείων της θεραπευτικής διαδικασίας και όχι ως ανταγωνιστικών προς τη θεραπευτική παρουσία. Ο σύμβουλος μπορεί να αξιοποιήσει την τεχνολογία για τη συστηματική παρακολούθηση ψυχοσυναισθηματικών δεδομένων (μέσω wearables), τη χρήση εφαρμογών για ψηφιακά ημερολόγια και ερωτηματολόγια αυτοπαρατήρησης, καθώς και για την απομακρυσμένη υποστήριξη πελατών σε γεωγραφικά ή κοινωνικά αποκλεισμένες περιοχές. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον τρόπο με τον οποίο η τεχνολογία μπορεί να ενισχύσει την ψυχοθεραπευτική συμμαχία μέσω εργαλείων που ενδυναμώνουν τον θεραπευόμενο και προάγουν την ενεργό συμμετοχή του. Παράλληλα, επισημαίνονται προκλήσεις που αφορούν την προστασία της ιδιωτικότητας, την ασφαλή αποθήκευση δεδομένων, τον κίνδυνο αποπροσωποποίησης της παρέμβασης και την ανάγκη ψηφιακής επάρκειας των επαγγελματιών. Τέλος, προτείνεται ένα θεωρητικό και πρακτικό πλαίσιο για την υπεύθυνη και δεοντολογικά τεκμηριωμένη ενσωμάτωση των τεχνολογιών στην κλινική πράξη, που να στηρίζεται στις αρχές της ενσυναίσθησης, της παρουσίας και της ασφάλειας, καθιστώντας την τεχνολογία σύμμαχο στην ανθρώπινη επαφή – και όχι υποκατάστατό της.

Η παρούσα εργασία, που υλοποιήθηκε στο πλαίσιο του μεταπτυχιακού μαθήματος “Οι σύγχρονες προκλήσεις των εξαρτήσεων με τη χρήση των νέων τεχνολογιών” μέσω της δημιουργίας της ιστοσελίδας SafeSocial, παρουσιάζει μια ψηφιακή πλατφόρμα με σκοπό την ενημέρωση, την υποστήριξη και την παροχή υπηρεσιών για την προστασία των προσωπικών δεδομένων και την ψυχοκοινωνική υποστήριξη των χρηστών. Σκοπός της εργασίας είναι η αναδειξη της ανάγκη για επαναπροσδιορισμό του ρόλου των επαγγελματιών ψυχικής υγείας, οι οποίοι καλούνται πλέον να εστιάζουν και σε προβλήματα που απορρέουν από την ψηφιακή ζωή, όπως η παραβίαση προσωπικών δεδομένων, η διαδικτυακή κακοποίηση, οι εθιστικές συμπεριφορές και η επιβάρυνση της ψυχικής υγείας λόγω έκθεσης σε ψηφιακούς κινδύνους. Η πρωτοβουλία SafeSocial απευθύνεται σε μαθητές, γονείς, εκπαιδευτικούς και επαγγελματίες που έρχονται καθημερινά αντιμέτωποι με τις προκλήσεις του ψηφιακού κόσμου. Αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο για κάθε φορέα που επιθυμεί να ενισχύσει την ψηφιακή παιδεία και προστασία των νέων και να παρέχει υποστήριξη και καθοδήγηση σε όσους αντιμετωπίζουν ζητήματα σχετικά με το ψηφιακό περιβάλλον. Οι δράσεις περιλαμβάνουν ατομική υποστήριξη, ψηφιακή εκπαίδευση στα σχολεία, επιμορφώσεις γονέων και καθηγητών, αξιολόγηση προφίλ, και πρακτικούς οδηγούς για την ασφαλή χρήση των social media. Η σύνδεση της προστασίας δεδομένων με την ψυχική υγεία απαιτεί μια προσέγγιση που συνδυάζει την εκπαίδευση, την ενδυνάμωση και την εξατομικευμένη συμβουλευτική παρέμβαση.

Η παρούσα έρευνα εξετάζει τις στάσεις και τις αντιλήψεις των Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Συμβουλευτικής αναφορικά με την εφαρμογή της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI) στη Συμβουλευτική Διαδικασία (ΑΙ Coaching), στο πλαίσιο των σύγχρονων τεχνολογικών εξελίξεων. Μέσα από μία μικτή μεθοδολογική προσέγγιση, συνδυάστηκε η ποσοτική ανάλυση ερωτηματολογίων Επαγγελματιών Συμβουλευτικής (N=353) με την ποιοτική διερεύνηση μέσω τριών ομάδων εστίασης σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Τα ευρήματα δείχνουν ότι, παρά τη σχετική έλλειψη εκπαίδευσης στο αντικείμενο (μόλις 27,5% έχει παρακολουθήσει σχετικό σεμινάριο), οι επαγγελματίες δείχνουν ενδιαφέρον (90,6%) για την αναβάθμιση των δεξιοτήτων τους ώστε να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της εποχής της AI. Ενώ πολλοί δηλώνουν εξοικειωμένοι με τη γενική χρήση της AI, μόνο ένας στους δύο γνωρίζει ή έχει χρησιμοποιήσει εργαλεία AI-Coaching. Οι στάσεις απέναντι στη χρήση της AI είναι κυρίως αναστοχαστικές και κριτικές, με το 74,2% να θεωρεί ότι τα αποτελέσματα των εργαλείων AI πρέπει να ενσωματώνονται με ευθύνη και επαγγελματική κρίση. Παράλληλα, μέσω των ομάδων εστίασης καταγράφηκαν μεν σημαντικοί προβληματισμοί για ζητήματα απορρήτου, απώλειας ανθρώπινης σύνδεσης, στερεοτυπικών παρεμβάσεων και ηθικών διλημμάτων, φανερώθηκαν όμως και σημεία, όπου η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης μπορεί να φανεί ιδιαίτερα ωφέλιμη ως εργαλείο τόσο για τον Σύμβουλο όσο και για την ίδια τη Συμβουλευτική Διαδικασία. Τονίζεται η ανάγκη για εκπαίδευση σε δεοντολογικά θέματα, τεχνική κατανόηση, πλαισίωση των αποτελεσμάτων και ενίσχυση των οριζόντιων δεξιοτήτων ανθρωπινότητας. Η έρευνα αναδεικνύει την απαίτηση για ολιστική και ισόρροπη ενσωμάτωση της AI, όπου η τεχνολογία λειτουργεί υποστηρικτικά και όχι αντικαταστατικά προς τον ανθρώπινο παράγοντα και επιδιώκει να συμβάλει στη σύγχρονη διεθνή έρευνα.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι σημαντικά για τη διατήρηση κοινωνικών σχέσεων και υποστήριξης, ειδικά για φοιτητές που σπουδάζουν μακριά από το σπίτι τους και αντιμετωπίζουν αυξημένες απαιτήσεις προσαρμογής. Σύμφωνα με τη σχετική βιβλιογραφία, η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης μπορεί να ενισχύσει τη σύσφιξη σχέσεων με ήδη υπάρχοντες δεσμούς και τη δημιουργία νέων κοινωνικών δικτύων. Ωστόσο, η υπερβολική ή μη προσαρμοστική χρήση τους ενδέχεται να συνδέεται με ακαδημαϊκές δυσκολίες και μειωμένη ευζωία. Η παρούσα μελέτη χρησιμοποίησε Ανάλυση Λανθανόντων Προφίλ (Latent Profile Analysis) για να ανιχνεύσει υποομάδες φοιτητών, αποτυπώνοντας την ετερογένεια στην χρήση μέσων κοινωνικής δικτύωσης και κινητών τηλεφώνων, καθώς και τις ακαδημαϊκές και ψυχοκοινωνικές τους συνέπειες. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε 275 προπτυχιακούς φοιτητές διαφόρων πανεπιστημίων της Ελλάδας με τη χορήγηση ερωτηματολογίων αυτοαναφοράς. Η Ανάλυση Λανθανόντων Προφίλ ανέδειξε τέσσερα προφίλ χρήσης κοινωνικών δικτύων. Προφίλ 1 (Αποσυνδεδεμένοι-Ευάλωτοι): χαμηλή χρήση, χαμηλή κοινωνική υποστήριξη, χαμηλή ευζωία, Προφίλ 2 (Ενεργοί-Υποστηριζόμενοι): μέτρια έως υψηλή χρήση, υψηλή χρήση κοινωνικών δικτύων για διατήρηση κοινωνικών επαφών και υποστήριξη, καλή ευζωία και ακαδημαϊκή επίδοση, Προφίλ 3 (Χρήστες Υψηλού Κινδύνου): πολύ υψηλή χρήση, υψηλός φόβος απώλειας, φόβος στέρησης κινητού τηλεφώνου, προβλήματα αγνόησης άλλων για χάρη του κινητού τηλεφώνου και αυτοαπομόνωσης, χαμηλή ευζωία και χαμηλή ακαδημαϊκή επίδοση και Προφίλ 4 (Μικρή Χρήση-Υψηλή Υποστήριξη): χαμηλή χρήση, πολύ υψηλή υποστήριξη, χαμηλός φόβος απώλειας και αγνόηση άλλων για χάρη του κινητού, υψηλή ευζωία και μέση ακαδημαϊκή επίδοση. Στο Προφίλ 4 ανήκαν περισσότεροι άνδρες και στα Προφίλ 1, 2 και 3 περισσότερες γυναίκες, χωρίς διαφορές ως προς το αν σπούδαζαν μακριά από το σπίτι τους. Τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι δεν επηρεάζονται όλοι οι φοιτητές το ίδιο από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, συνεπώς οι παρεμβάσεις πρέπει να είναι στοχευμένες ανά προφίλ ώστε να ενισχύουν την υγιή χρήση και να προάγουν την ακαδημαϊκή προσαρμογή και την ευζωία.