Πρόγραμμα Συνεδρίου

Το άρθρο διερευνά τη δυναμική της Μεγάλης Ομάδας ως θεραπευτικού καταλύτη για την ενσώματη συνύπαρξη ψυχοπολιτικών αντιφάσεων στην ταυτότητα πολυεθνικών ατόμων. Αντλώντας από σχεσιακές ψυχαναλυτικές και ομαδικο-αναλυτικές θεωρίες, υποστηρίζει την έννοια της δυναμικής συνοχής έναντι της απαρτίωσης. Προτείνει ένα πρίσμα που εμπεριέχει την αντίφαση, την πολλαπλότητα και τη σχεσιακή πολυπλοκότητα, αναγνωρίζοντας την ταυτότητα ως ένα «γίγνεσθαι» που συντελείται εντός ομαδικών μητρών. Η συγγραφέας στοχεύει να εμφυσήσει ελπίδα σε άτομα που φέρουν πολυεθνικές ταυτότητες και να ευαισθητοποιήσει ειδικούς ψυχικής υγείας, στη δυναμική της Μεγάλης Ομάδας, ώστε να αφουγκραστούν τις θεραπευτικές και κοινωνικές δυνατότητες της στον σημερινό πλουραλιστικό μας κόσμο. Μέσα από το προσωπικό της βίωμα ως ατόμου με πολλαπλές πολιτισμικές αναφορές (Ελληνίδα-Ιρλανδή με ανατροφή στο Βέλγιο), η συγγραφέας φωτίζει την ψυχική ετοιμότητα που αφύπνισαν οι Μεγάλες Ομάδες ανασύροντας λανθάνουσες ανάγκες για κοινή συμβολική επεξεργασία. Της επετράπη η αναβίωση και ο «μετα-στοχασμός» της μη-απαρτιωμένης πολυεθνικής ταυτότητας ως ενδοψυχική, διαπροσωπική και συλλογική διεργασία. Η εμπερίεξη των αντιφάσεων στη Μεγάλη Ομάδα χωρίς κατάρρευση, ευνόησε μια αντίστοιχη ψυχική μετατόπιση. Η συγγραφέας αναθεώρησε τη μη-απαρτίωση ως ψυχική διαβίωση με την ασάφεια, όπου το ασυνείδητο διατηρεί βιώματα εν αναμονή μεταβατικού χώρου ενεργοποίησης και συμβολοποίησης. Οι πολυεθνικές ταυτότητες πραγματεύονται ένα πολυσύνθετο κοινωνικό ασυνείδητο, πολλαπλές πολιτισμικές επιρροές και άρρητα συλλογικά τραύματα, τα οποία συνυφαίνονται στην παράλληλη αλληλεπίδραση των ενδοψυχικών, βιωματικών και σχεσιακών διαστάσεων της εθνικής ταυτότητας. Ως ψυχοπολιτικά φαινόμενα, δε δύναται να κατανοηθούν επαρκώς στερούμενες μιας ομαδικής εστίασης, καθώς οι συλλογικές δυναμικές ενδέχεται να περιοριστούν ερμηνευτικά σε προσωπικές ψυχικές δυσκολίες, η ψυχική πολλαπλότητα να αγνοηθεί και τα διαγενεακά τραύματα να αποσιωπηθούν. Η αρχή της δυναμικής συνοχής σε Μεγάλες Ομάδες εμπεριέχει τη μη-απαρτίωση, μεταβολίζοντας αντιφάσεις σε συμβολικά επεξεργάσιμες εμπειρίες. Οι Μεγάλες Ομάδες ενισχύουν την ικανότητα θεραπευτών να αφουγκράζονται το κοινωνικό ασυνείδητο, ανοίγοντας δυνατότητες συμβολοποίησης, ψυχικής μετακίνησης και επιδιόρθωσης — σε προσωπικό, διαπροσωπικό και συλλογικό επίπεδο.

Αυτή η εργασία επιχειρεί να διερευνήσει τι συμβαίνει όταν η ψυχοθεραπευτική σχέση προσπαθεί να δημιουργηθεί ανάμεσα σε τόπους και γλώσσες που δε συναντιούνται και πώς η ψυχοθεραπεία μπορεί να λειτουργήσει ως ενδιάμεσος, «τρίτος χώρος» συνάντησης σε περιπτώσεις ακραίας πολιτισμικής, γλωσσικής και ψυχικής ετερότητας. Μέσα από το κλινικό παράδειγμα της Μαϊα (ψευδώνυμο), μιας 42χρονης γυναίκας από ένα μακρινό νησί του Ειρηνικού Ωκεανού, τίθεται το ερώτημα του πώς συναντιούνται, ή δε συναντιούνται, ψυχικά δυο άνθρωποι που δε μοιράζονται τόπο, γλώσσα ή κουλτούρα. Η Μαϊα κουβαλούσε μαζί της ένα βαρύ παρελθόν: παιδικά τραύματα, οικογενειακή βία, απουσίες, διπολική διάγνωση, αλλά και μια ιδιαίτερη πνευματικότητα συνδεδεμένη με τον τόπο της. Μιλούσε συχνά για τα πνεύματα που προστάτευαν το σπίτι της, για όνειρα με νερό, για μια γλώσσα που της έλειπε και για έναν χορό που δεν είχε πού να τον χορέψει πια . Η θεραπεία έγινε σε γλώσσα μη μητρική και για τις δύο (αγγλικά) και συνοδεύτηκε από σιωπές, αποσύρσεις και αμοιβαία απορία. Αν και υπήρξαν στιγμές σύνδεσης και αναγνώρισης, στιγμές όπου ο πόνος πήρε λέξεις και ο ξένος τόπος απέκτησε προσωρινά ζεστασιά, η θεραπεία τελείωσε χωρίς λήξη, χωρίς αποχαιρετισμό. Η σχέση μας αναπτύχθηκε μέσα από μεταφράσεις, ελλείψεις και ματαιώσεις. Κι όμως, μέσα σε αυτό το ατελές, φάνηκε για λίγο η δυνατότητα της συνάντησης. Ίσως κάθε θεραπευτική σχέση να αναζητά τη δική της Ιθάκη, έναν τόπο όχι απαραίτητα για επιστροφή, αλλά για να υπάρξει. Η εργασία στοχάζεται πάνω στο πένθος της μη-συνέχειας, στην απώλεια της πατρίδας και στη ριζική ξενότητα που διαποτίζει κάποιες ψυχικές πραγματικότητες. Τι σημαίνει να εγκαθίσταται ψυχικά μια θεραπεία σε ξένη γη; Ποια κενά δε μπορούν να κατοικηθούν και γιατί; Και ποιο είναι το τίμημα όταν ο τρίτος χώρος μένει μισοχτισμένος;

Το παρόν άρθρο διερευνά τον τρόπο με τον οποίο η πολυγλωσσία επηρεάζει τη διαμόρφωση και την εμπειρία του εαυτού. Μέσα από την κλινική μελέτη ενός θεραπευόμενου που χρησιμοποιεί τρεις γλώσσες, τουρκικά, ελληνικά και αγγλικά, εξετάζεται πώς κάθε γλώσσα συνδέεται με διαφορετικές πτυχές της ταυτότητας και τρόπους σχετίζεσθαι. Συγκεκριμένα, ο θεραπευόμενος βιώνει τον εαυτό του διαφορετικό ανάλογα με τη γλώσσα που χρησιμοποιεί. Αυτές οι εσωτερικές διαφοροποιήσεις επιβεβαιώνονται και από την ανατροφοδότηση του περιβάλλοντός του, γεγονός που τον οδηγεί στη διερώτηση του «ποιος πραγματικά είμαι;». Στόχος της θεραπευτικής διαδικασίας είναι το άτομο να μπορέσει να κατανοήσει τους λόγους που τον οδηγούν να φέρνει μια διαφορετική πλευρά του εαυτού του ανάλογα με τη γλώσσα που χρησιμοποιεί. Το παραπάνω θα επιτευχθεί μέσω της κατανόησης ότι κάθε γλώσσα συνδέεται με διαφορετικά βιώματα, τρόπους συσχέτισης και πολιτισμικές νόρμες και ως εκ τούτου διαφορετικές ψυχικές πλευρές. Κατά τη διάρκεια της θεραπείας διερευνάται αν η απαίτηση του θεραπευόμενου να διαλέξει μόνο μια πλευρά του, για χάρη μιας φαινομενικής σταθερότητας απέναντι στον εαυτό και τους άλλους, τον ωφελεί πραγματικά. Παράλληλα, η εργασία εξετάζει τους προβληματισμούς της θεραπεύτριας για το πώς η ταυτότητά της ως Ελληνίδας και Χριστιανής επηρεάζει τη θεραπεία με έναν τουρκόφωνο Μουσουλμάνο θεραπευόμενο. Η εργασία επεξεργάζεται πώς η πολυπλοκότητα αυτή μπορεί να νοηματοδοτηθεί στη θεραπευτική σχέση μέσα από τη σχεσιακή ψυχαναλυτική οπτική, όπου ο αναστοχασμός και η συνδιαμόρφωση επιτρέπουν την ενοποίηση των κατακερματισμένων γλωσσικών πλευρών του εαυτού. Έτσι, το θεραπευτικό δωμάτιο θα αποτελέσει έναν χώρο που να επιτρέπει τη συνάντηση των τριών γλωσσών και μαζί την ειρηνική συνύπαρξη των τριών ασύμβατων, κατά τη γνώμη του θεραπευόμενου, πλευρών του.

Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι να αναδείξει πώς το βιωματικό ταξίδι της συγγραφέως από τη θέση της θεραπευόμενης σε εκείνη της θεραπεύτριας, φωτίζει τη βαθιά σύνδεση ανάμεσα στην προσωπική εμπειρία και την επαγγελματική της συγκρότηση. Πρόκειται για ένα ταξίδι που ξεκίνησε ως μια ανάγκη να διερευνήσει περαιτέρω τον νέο της μητρικό ρόλο και έφερε στο προσκήνιο τη σχέση με τη δική της μητέρα καθώς και τις διαγενεακές εμπειρίες των γυναικών της οικογένειάς της, εντός του ευρύτερου ελληνικού πλαισίου. Έχοντας ζήσει και σε μια άλλη μαμά πατρίδα, η θεραπευτική της ταυτότητα έχει διαμορφωθεί και από την εμπειρία της σε διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα. Στην προσπάθειά της να εντοπίσει ένα διαπολιτισμικό πλαίσιο και στον δικό της τόπο, ο ρόλος της ως ψυχοθεραπεύτριας εμπλουτίζεται από εκείνον της εκπαιδευτικού σε διαπολιτισμικό σχολείο. Καθημερινά καλείται να συνεργαστεί με άτομα από διαφορετικές κουλτούρες και να συνομιλήσει μαζί τους όχι μόνο σε άλλη γλώσσα, αλλά και σε διαφορετικό συναισθηματικό επίπεδο. Ενστερνιζόμενη την καινοτόμα θεώρηση του κ. Χαραλαμπίδη, ο οποίος προσεγγίζει την ατομική θεραπεία ως μια «Μεγάλη Ομάδα» με δύο εκπροσώπους, προσκαλεί τον θεραπευόμενο να φέρει μαζί του όλες τις ομάδες που ασυνείδητα τον διαμορφώνουν, την οικογένεια, τους συνομηλίκους, τη γενιά του, τις κοινωνικές ομάδες του, τη χώρα του στο εδώ και τώρα αλλά και στο εκεί και τότε. Μαζί αναζητούν τη γλώσσα που μιλάει η κάθε ομάδα, πώς ο θεραπευόμενος την εκφράζει και πώς τελικά την εμπεριέχει στην ολότητα του ψυχισμού του. Η μακρόχρονη συμμετοχή της συγγραφέως σε ομαδική θεραπεία, της έχει επιτρέψει να κατανοήσει σε βαθύτερο επίπεδο την ομαδική στροφή στη σχεσιακή ψυχαναλυτική θεωρία. Μέσα από τις πολλαπλές αναπαραστάσεις που αναπτύσσονται, της δίνεται η δυνατότητα να διερευνήσει τους δικούς τις πολλαπλούς ρόλους και να αναγνωρίσει την επιρροή του κοινωνικού ασυνειδήτου στις θεραπευτικές διεργασίες. Η εργασία αυτή διερευνά πώς ερωτήματα γύρω από τη μητρότητα, τη γλώσσα και την πολιτισμική πολυφωνία λειτουργούν ως εσωτερικές πυξίδες που κατευθύνουν τη συνεχή αναζήτηση για αυθεντικότητα, ενσυναίσθηση και συμπερίληψη στη θεραπευτική πράξη.