Πρόγραμμα Συνεδρίου

Πώς μια ομάδα μπορεί να διαμορφώσει μια ατομική θεραπεύτρια; Τι μπορεί να συμβαίνει μέσα σε ένα θεραπευτικό δωμάτιο; Τα παραπάνω ερωτήματα προέκυψαν όταν ξεκινούσα την εκπαίδευσή μου ως σχεσιακή ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεύτρια. Αυτή η ομιλία είναι αυτοβιογραφική και αναδεικνύει το μετασχηματιστικό ρόλο που είχε η βιωματική μου συμμετοχή ως θεραπευόμενη σε μια ομαδική ψυχοθεραπεία κατά Irvin Yalom, στο πλαίσιο διαμόρφωσης της ταυτότητάς μου ως ψυχοθεραπεύτρια. Μέσα από την εμπλοκή μου στο “εδώ και τώρα” της ομάδας, άρχισα να αντιλαμβάνομαι τα ομαδικά δυναμικά, τους τρόπους σύνδεσης και, όπως αναφέρουν οι Safran & Muran, τη ρήξη και την επιδιόρθωση των σχέσεων. Η ομάδα λειτούργησε ως “καθρέπτης”, κατά Racker, με τα δικά μου μεταβιβαστικά στοιχεία. Η πρόσκληση και πρόκληση της ομάδας ήταν να βιωθεί η αβεβαιότητα, η αστάθεια, η δυσκολία εγγύτητας αλλά παράλληλα και η οικειότητα, βοηθώντας με να μπορέσω να γίνω πιο ενσυναισθητική, πιο παρούσα και να κατανοώ τα ομαδικά δυναμικά ακόμη και σε μια ατομική συνεδρία ως ψυχοθεραπεύτρια. Κατά αυτόν τον τρόπο προσπάθησα να ανοίξω παραπάνω ψυχικό χώρο για ό,τι δεν λέγεται και δεν αντέχεται να ειπωθεί σε μια ατομική θεραπεία με θεραπευόμενα άτομα. Ταυτόχρονα, η θεωρητική συμβολή της Jessica Benjamin σχετικά με την αμοιβαιότητα και τη διαλεκτική του υποκειμένου ενίσχυσε την κατανόηση μου για τη συγκατασκευή του θεραπευτικού χώρου. Μέσα από αυτή την εργασία σκοπός είναι να μοιραστώ τα βιώματά μου, τη δυσκολία να διαχωρίσω το θεραπευτικό μου ρόλο και κατ’ επέκταση τους πολλαπλούς μου ρόλους ταυτοχρόνως ως θεραπευόμενη και ατομική θεραπεύτρια σε μια ομαδική θεραπεία. Η ομαδική εμπειρία ανέδειξε ένα χώρο γόνιμου συν-στοχασμού πάνω στον εαυτό ως υποκείμενο του “σχετίζεσθαι”, στην κατανόηση των μεταβιβάσεων και των αντιμεταβιβάσεων, καθώς και στον τρόπο με τον οποίο δημιουργήθηκε και εμπλουτίζεται το ψυχοθεραπευτικό μου έργο.

“Πρώτα θεραπεύτρια και μετά γυναίκα”, προσπαθεί να μην ξεχνάει μια νέα ειδικευόμενη ομαδική θεραπεύτρια σε διαδικτυακή ομάδα. Ξεκίνησε ως θεραπεύτρια σε ομάδα, το Σεπτέμβριο του 2024 στα πλαίσια πρακτικής άσκησης στο Ινστιτούτο Σχεσιακής και Ομαδικής Ψυχοθεραπείας με υπάρχουσα συνθεραπεύτρια. Το χειμώνα, προστέθηκε νέο μέλος— ταυτοφυλικός άντρας— με το αίτημα να βρει το θάρρος να “πλησιάσει” ερωτικά γυναίκες, ενώ είναι παντρεμένος με γυναίκα. Στη μέχρι τώρα πορεία της θεραπείας, “προκαλεί” κυρίως γυναίκες-μέλη με τις απόψεις του και έχει “σοκάρει” την ομάδα με το παρελθόν του ως προς το συναινετικό ή μη σεξ. Τα μέλη της ομάδας φαίνονται να συσπειρώνονται, εκφράζοντας έντονα συναισθήματα, όπου κατά Agazarian, αυτή η κίνηση μπορεί να κατανοηθεί ως μια «λειτουργική υποομάδα» — μια ασυνείδητη προσπάθεια διατήρησης συνοχής. Στο «εδώ και τώρα» κατά Yalom, υπάρχουν αντιδράσεις των μελών που ίσως μερικώς να αντανακλούν τις ενσώματες αντιμεταβιβάσεις της νέας ειδικευόμενης ομαδικής θεραπεύτριας. Ανοίχτηκε το πεδίο για τις γυναίκες να εκφράζουν τα βιώματά τους, το πώς νιώθουν και να μιλήσουν για την πατριαρχία. Το υπογκρούπ των αντρών έφερε ότι ταυτίστηκε με παλιούς τους εαυτούς σε σχέση με το νέο μέλος, ενώ αναδύονται φωνές διαφωνίας μεταξύ τους. Οι φεμινιστικές πλευρές της υποκειμενικότητας της νέας ομαδικής θεραπεύτριας, έρχονται μαζί με την κατανόηση κατά Felton, πως είναι αδύνατον οι «έμφυλες διαφορές» να μην επηρεάσουν τις θεραπευτικές σχέσεις. Για το λόγο αυτό, αναμένεται ασυνείδητα, εσωτερικευμένα αισθήματα μισανδρίας της νέας θεραπεύτριας, να επηρεάσουν αντιμεταβιβαστικά εντός ομάδας. Πώς η θεραπεύτρια θα επιτρέψει ενδοψυχικά το θεραπευτικό ζευγάρι να παραμείνει ενωμένο, χωρίς το μέλος να γίνει «αποδιοπομπαίος τράγος» της ομάδας; Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι να καταδείξει τη θεμελιώδη ανάγκη να εξυπηρετούνται πρωτίστως οι θεραπευτικοί στόχοι και όχι οι κοινωνικοί ή ιδεολογικοί σκοποί, κάτι το οποίο είναι αδύνατον χωρίς μια «αρκετά καλή» συνθεραπευτική, εποπτική και εκπαιδευτική σχέση ως «κράτημα».

Η εργασία αυτή εστιάζει στη συμβολή της αδελφικής δυναμικής στην ψυχική ανάπτυξη και στον τρόπο με τον οποίο η ανάγκη για μοναδικότητα, η διαφοροποίηση από τα αδέλφια και η διαχείριση του φθόνου συνδιαμορφώνουν την ταυτότητα του υποκειμένου που εκδηλώνεται μέσα στη θεραπευτική σχέση. Ενώ η παραδοσιακή ψυχαναλυτική θεωρία έχει επικεντρωθεί κυρίως στις κάθετες σχέσεις με τους γονείς, αναδεικνύεται η σημασία της οριζόντιας (αδελφικής) διάστασης της ψυχικής ζωής, η οποία συχνά παραμένει σκιώδης στη θεωρητική και κλινική σκέψη. Αναδεικνύεται η λειτουργία της αδελφικής σχέσης ως ενδοψυχική “ομάδα ως όλον” στην οποία εντάσσεται το υποκείμενο. Αυτές οι αδελφικές δυναμικές μπορούν να αποτελούν όχι μόνο ένα πεδίο αντιπαλότητας αλλά και ένα πρώιμο πλέγμα σχέσεων, ταυτίσεων και διαφοροποιήσεων που λειτουργεί ως πρότυπο για μετέπειτα εμπειρίες ένταξης, θέσης και αξίας μέσα σε ομαδικά πλαίσια. Βασιζόμενος στη σχεσιακή ψυχαναλυτική σκέψη και στις θεωρήσεις των Mitchell, Britton & Cohen, επιχειρώ να φωτίσω το ρόλο της αδελφικής μεταβίβασης και της αμυντικής διαφοροποίησης στην κατασκευή της ταυτότητας. Μέσα από θεωρητική ανάλυση και παρουσίαση κλινικού υλικού, εξετάζεται πώς η ψυχική ανάγκη για μοναδικότητα οδηγεί συχνά σε μια ασυνείδητη διαφοροποίηση από τα αδέλφια, της οποίας λειτουργεί ως τρόπος διαχείρισης της αδελφικής αντιπαλότητας, και ως μηχανισμός κατασκευής ταυτότητας. Παρουσιάζεται η περίπτωση του Ιορδάνη, ενός θεραπευόμενου που βιώνει εντάσεις με τον μεγαλύτερο αδελφό του, ενώ βρίσκεται αντιμέτωπος με μια εξιδανικευμένη μικρότερη αδελφή. Η θεραπευτική σχέση λειτουργεί ως πεδίο αδελφικής μεταβίβασης, με τον θεραπευτή να κρατά διπλή αντικειμενότροπη αναπαράσταση (γονεϊκή και αδελφική) για τον Ιορδάνη. Η εργασία τονίζει την ανάγκη του θεραπευτή να αναγνωρίζει τις αδελφικές δυναμικές του θεραπευόμενου που θεμελιώνουν την ψυχική διαφοροποίηση και διαμόρφωση της ταυτότητας. Στη σχεσιακή ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία, η μελέτη των αδελφικών μεταβιβάσεων και των ενδοψυχικών ομαδικών σχέσεων αναδεικνύεται ως σημαντικό κλινικό εργαλείο, που καθίσταται εφικτό μόνο μέσα από τη βιωματική ομαδική εμπειρία και την εκπαιδευτική διαδρομή του θεραπευτή.

Η εισήγησή μου εξετάζει τις δυναμικές που αναδύονται όταν ένα μοναχοπαίδι εντάσσεται για πρώτη φορά σε πλαίσιο γιαλομικής ομαδικής ψυχοθεραπείας. Μέσα από το σχεσιακό πρίσμα, έρχεται η αναπάντεχη συνάντηση των «αδερφικών σχέσεων» χωρίς κοινή μήτρα. Θα αναλυθούν οι σχέσεις που δομούνται φαντασιωτικά, μεταβιβαστικά, αλλά και βιωματικά μέσα στο εδώ-και-τώρα της ομάδας. Η ομάδα, ως μικρογραφία του αρχικού δεσμού, σύμφωνα με τον Yalom, συχνά πυροδοτεί δευτερογενείς φαντασιώσεις οικογενειακής δομής, δηλαδή λειτουργεί ως χώρος υποκατάστατης οικογενειακής αναπαράστασης και ο θεραπευτής ως "γονεϊκή φιγούρα". Το μοναχοπαίδι καλείται να συγκατοικήσει ψυχικά με Άλλους, να ανταγωνιστεί, να ζηλέψει, να επιθυμήσει και να ανήκει. Θα αναφερθούν περιπτώσεις από το πεδίο της ομαδικής θεραπείας στη σχεσιακή ψυχανάλυση, εστιάζοντας στη φαντασιακή και συμβολική λειτουργία της ομάδας ως υποκατάστατο οικογενειακού συστήματος. Θα διερευνηθεί πώς η θεραπευτική ομάδα επιτρέπει την ψυχική συγκρότηση νέων εσωτερικών αντικειμένων και σχέσεων. Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στην ανάπτυξη ταυτότητας μέσα από την εμπειρία του "ανήκειν" και του "σχετίζεσθαι" με τους Άλλους, εστιάζοντας στη βιωματική μου εμπειρία ως μοναχοπαίδι και θεραπευόμενη σε ομαδικό πλαίσιο. Συχνά, όταν αναφέρεται κανείς σε ένα μοναχοπαίδι, ενεργοποιούνται στερεοτυπικές φαντασιώσεις: το κακομαθημένο παιδί, το απαιτητικό, εκείνο που αποζητά όλη την προσοχή. Σπανίως αναγνωρίζεται η υπόγεια, ανυπόκριτη μοναξιά που συνοδεύει την έλλειψη μιας αδερφικής σχέσης και του «μαζί» που δεν υπήρξε έως σήμερα. Συγκεφαλαιώνοντας, η εργασία στοχεύει στην ανάδυση μιας πολυδιάστατης, αυθεντικής υποκειμενικότητας μέσω της ομαδικής ψυχοθεραπείας που κατά Benjamin η ομάδα δεν είναι απλώς καταφύγιο, αλλά πεδίο συν-δημιουργίας.