Πρόγραμμα Συνεδρίου

Σύμφωνα με την αλληγορία του σπηλαίου που περιγράφει ο Πλάτωνας στο έργο του Πολιτεία, οι άνθρωποι, παγιδευμένοι μέσα σε ένα σπήλαιο, αντιλαμβάνονται ως πραγματικότητα μόνο τις σκιές που προβάλλονται στον τοίχο από αντικείμενα που περνούν μπροστά από μια φωτιά πίσω τους. Οι δεσμώτες δεν επιθυμούν να εγκαταλείψουν τη φυλακή-σπήλαιο τους, επειδή δεν γνωρίζουν ότι υπάρχει μια καλύτερη ζωή, και έτσι παραμένουν αιχμάλωτοι των δικών τους φαντασιώσεων και ερμηνειών. Πώς σχετίζεται όμως αυτή η αλληγορία με τη Σχεσιακή Ψυχανάλυση; Η παρούσα εισήγηση θα εστιάσει στην περίπτωση της Κατερίνας, μιας 28χρονης γυναίκας κοινωνικά αποκλεισμένης. Έχοντας μια δεσποτική-τυραννική μητέρα, η Κατερίνα έχει βιώσει το σπίτι της ως μια φυλακή-σπήλαιο, χωρίς να μπορεί να το εκφράσει. Σκοπός είναι να κατανοηθούν τα Υπερεγωτικά στοιχεία που εγκλωβίζουν την θεραπευόμενη μέσα από αναστοχασμό της θεραπεύτριας και βιβλιογραφική τεκμηρίωση. Το δύσκολο στην πορεία της θεραπείας ήταν να προστατεύσουμε τη σχέση που προσπαθούσαμε να χτίσουμε από φαινόμενα αποκλεισμού προερχόμενα και από το οικογενειακό – και ύστερα κοινωνικό – πλαίσιο, το οποίο κρατούσε την Κατερίνα αιχμάλωτη στις δικές του προσδοκίες και φαντασιώσεις, κατανοώντας παράλληλα τη δυαδική θεραπεία ως διαδικασία μεγάλης ομάδας. Συχνά, μέσα από τις δικές μου εκφράσεις θυμού προσπαθούσαμε – μαζί – να αναγνωρίσουμε, τόσο εκείνη όσο κι εγώ μέσα από μια παράλληλη προσωπική διεργασία, εσωτερικευμένα κακά αντικείμενα, ώστε να μπορέσει να τα αντιμετωπίσει και να τα εξαλείψει, προσπαθώντας παράλληλα να μην δημιουργήσουμε προβλητικά, με Κλαινικούς όρους, εκ νέου αποκλεισμό ανάμεσά μας. Το ερώτημα «μπορώ να διακόψω τη θεραπεία;» εμφανιζόταν κατά καιρούς με διάφορους τρόπους, αλλά ποτέ τόσο άμεσα όσο σε αυτή τη φάση της θεραπείας. Καταφέραμε τελικά να βρεθούμε σε έναν κοινό, δημοκρατικά συνδιαμορφωμένο, ισότιμο χώρο ή παραμένουμε παγιδευμένες/αποκλεισμένες στη σπηλιά των προβολών μας;

Η Άρια, 57 ετών, ήρθε για θεραπεία την περίοδο που ένιωθε, πως χρειάζεται να αντέξει τον πόνο της απώλειας του συντρόφου της, από ασθένεια. Είχε αποσυρθεί στη μοναξιά και είχε βυθιστεί στη σιωπή και την απώλεια. Ένιωθε πως είχε χάσει την ταυτότητά της, βιώνοντας πως δεν «τη βλέπει» κανείς πια… Ήρθε, μεταφέροντας το πένθος της, αναζητώντας έναν μάρτυρα, κάποιον να σταθεί δίπλα της στη σιωπή της, κι όχι αναμένοντας απαντήσεις, αναλύσεις ή ερμηνείες. Φέρνει μέσα στο θεραπευτικό δωμάτιο, μια αναπαράσταση του εαυτού, ως μέλος μιας δυαδικής σχέσης, που χωρίς αυτήν νιώθει κενή και αόρατη. Ήταν σε μια σχέση αγαπημένοι, χωρίς παιδιά, για τριάντα σχεδόν χρόνια. Ήταν αυτός που ήξερε τί με κάνει χαρούμενη, τί με ενοχλούσε και με τί θα χαλάρωνα μετά από μια αγχωτική μέρα, χωρίς να χρειαστεί να πω κουβέντα, όπως χαρακτηριστικά έλεγε. Η θεραπεύτριά της, βιώνει και η ίδια το τραύμα της απώλειας, με αποτέλεσμα η θεραπεία να εμπλουτίζεται με τη δυναμική έντονων μεταβιβάσεων και αντιμεταβιβάσεων, οι οποίες αποτελούν και μέρος της μεθόδου ανάλυσης και θεραπείας. Η Άρια, προβάλλοντας το φάντασμα της απώλειας στη θεραπεύτριά της, αναζητά την επιβεβαίωση ότι μπορεί ακόμα, να είναι κάποια...για κάποιον. Μια βαθιά υπαρξιακή μεταβίβαση, η οποία ανακινεί τα συναισθήματα που βίωσε και η θεραπεύτρια, με την προσωπική της απώλεια. Σκοπός είναι να αναλυθεί, μέσω αναστοχασμού και βιβλιογραφικής τεκμηρίωσης, η αντιμεταβίβαση ως το ενσυναισθητικό μονοπάτι, όπου μπορούν οι δύο να συναντηθούν, με αποτέλεσμα, τη θεραπευτική αλλαγή. Έχοντας επίγνωση του δικού της τραύματος, η θεραπεύτρια, αποφεύγει τόσο τη συγχώνευση, όσο και την αποστασιοποίηση από την Άρια. Η αμοιβαία και εύθραυστη συνύπαρξη γίνεται πράξη, δημιουργώντας το «μαζί» δύο γυναικών, σε κοινή διαδρομή. Συμπερασματικά, η συνύπαρξη στο θεραπευτικό δωμάτιο, δίνει ξανά νόημα στην παρουσία, με την αξιοποίηση και επίγνωση της ευαλωτότητας της θεραπεύτριας ως εργαλείο.

Ο φόβος της ελευθερίας έγκειται στο γεγονός ότι, ενώ προσφέρει στο άτομο την αίσθηση της αυτονομίας και τη δυνατότητα να ενεργεί κατά βούληση, ταυτόχρονα προκαλεί άγχος, απομόνωση και ανασφάλεια. Ως αποτέλεσμα, ο άνθρωπος συχνά αναζητά νέες μορφές εξουσίας και υποταγής, καταφεύγοντας σε μηχανισμούς διαφυγής, όπως ο ολοκληρωτισμός, ο αυτόματος κομφορμισμός και η καταστροφικότητα. Μπορεί, λοιπόν, η ελευθερία να μετατραπεί σε ένα δυσβάστακτο φορτίο για τους ανθρώπους, από το οποίο επιθυμούν ασυνείδητα να απαλλαγούν; Σκοπός της εργασίας είναι να εξετάσει πώς οι έννοιες της ελευθερίας και της εξουσίας εκδηλώνονται όχι μόνο σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο, αλλά και μέσα στη θεραπευτική σχέση. Η σχεσιακή ψυχανάλυση παρέχει ένα ισχυρό θεμέλιο για την κατανόηση αυτών των φαινομένων ενώ η διαπραγμάτευση του παραδόξου αποτελεί ένα βασικό εργαλείο της θεραπευτικής αλλαγής και της κατανόησης των ψυχικών μηχανισμών. Η μεθοδολογία που χρησιμοποιείται είναι περιγραφική και εστιάζει στην παρουσίαση μιας κλινικής περίπτωσης μέσω αυτοανάλυσης και θεωρητικής τεκμηρίωσης. Θα παρουσιαστεί η περίπτωση του Νίκου, ενός ομοφυλόφιλου άνδρα με αίτημα τη διαχείριση κρίσεων πανικού και άγχους. Έχει μεγαλώσει σε ένα οικογενειακό περιβάλλον όπου η αυταρχικότητα του πατέρα και η καταθλιπτικότητα της μητέρας συνυπάρχουν με τη σιωπηρή άρνηση της σεξουαλικής του ταυτότητας. Διατηρεί κρυφή σχέση βιώνοντας έντονη εσωτερική σύγκρουση ανάμεσα στην ανάγκη για αυθεντικότητα και στην επιθυμία για αποδοχή. Η πρώτη κρίση πανικού εντός συνεδρίας και η αιφνίδια επίσκεψή του σε άλλη θεραπεύτρια κατά την απουσία μου αποτέλεσαν κομβικά σημεία. Αυτά τα γεγονότα ανέδειξαν υπαρξιακά και σχεσιακά ερωτήματα γύρω από τη φύση της θεραπευτικής σχέσης: Μπορεί η θεραπευτική σχέση να λειτουργήσει παράλληλα ως χώρος ανάδυσης τραυματικών αναπαραστάσεων αλλά και επιδιορθωτικής εμπειρίας; Πώς διαπραγματεύεται το θεραπευτικό ζεύγος την απόσταση και την εγγύτητα, την επιθυμία και τον φόβο, την ελευθερία και την εξάρτηση; Μπορεί τελικά η σιωπή να πάψει να λειτουργεί ως μηχανισμός ελέγχου και διατήρησης του status quo και να μετασχηματιστεί σε πεδίο αμοιβαίας αναγνώρισης και ευαλωτότητας;

Στην παρούσα εργασία διερευνώνται τα ψυχικά φαινόμενα που λαμβάνουν χώρα στην αναλυτική σχέση με μια καταθλιπτική θεραπευόμενη και επιδιώκεται η κατανόηση των ψυχικών και σχεσιακών παραγόντων που συνέβαλαν στη συγχώνευση θεραπεύτριας και θεραπευόμενης. Μέσα από την κλινική περίπτωση της Αλίσα, σκοπός είναι να παρουσιαστούν οι έννοιες του πένθους, της μεταβίβασης, της αντιμεταβίβασης και της προβλητικής ταύτισης, καθώς λαμβάνουν μέρος στη θεραπευτική διαδικασία και συνδιαμορφώνουν τη θεραπευτική σχέση. Η Αλίσα προσήλθε στη θεραπεία με αίτημα το αίσθημα κενού και την ανηδονία που βιώνει στις σχέσεις και στην καθημερινότητά της. Η νεκρότητα ήταν διάχυτη στις συνεδρίες μας, γεγονός που με προετοίμαζε για το ψυχικό (ή και πραγματικό) της πένθος. Η οδυνηρή πραγματικότητα του ετοιμοθάνατου πατέρα σε συνδυασμό με τη φαινομενική της απάθεια για τον επερχόμενο θάνατό του, μου προκαλούσαν αμφιθυμικά συναισθήματα συμπόνιας και θυμού. Μέσα από τη διεργασία της προβλητικής ταύτισης, διαπίστωσα τη δική της αμφιθυμία προερχόμενη από την εσωτερικευμένη τυραννική αναπαράσταση του πατέρα που ερχόταν σε σύγκρουση με τον επερχόμενο θάνατό του. H σθεναρή της αντίσταση στη θεραπεία μας ως προς τη σημαντικότητα του τραύματος της σχέσης της με τον πατέρα, στεκόταν εμπόδιο στη βίωση του πένθους μέσα στο θεραπευτικό δωμάτιο. Η σταδιακή αποδυνάμωσή του μας έδωσε τη δυνατότητα να διαπραγματευτούμε και άλλες διαστάσεις του εαυτού του πατέρα και να ανανοηματοδοτήσουμε το αντικείμενο του πένθους. Στο κείμενο κατανοείται πως η δημιουργία ενός μοναδικού δι-υποκειμενικού συνόλου μέσα από τη διαπροσωπική διαδικασία της μεταβίβασης και της αντιμεταβίβασης, καθώς και η ταύτιση με τον αναλυόμενο είναι ο βασικός παράγοντας για τη βαθιά κατανόηση του ασθενή και ο κινητήριος μοχλός της θεραπείας. Διερευνάται αν η θεραπευτική σχέση μπορεί να λειτουργήσει επιδιορθωτικά στο καθηλωτικό τραύμα και εξετάζεται αν το αναλυτικό ζεύγος θα καταφέρει να πενθήσει και να δημιουργήσει νέες εσωτερικές αναπαραστάσεις, προκειμένου να απεγκλωβιστεί από το κενό της νεκρότητας.