Πρόγραμμα Συνεδρίου

Ήδη από την αρχαιότητα πολλοί Έλληνες φιλόσοφοι καλλιέργησαν την έννοια της ευδαιμονίας και του «ευ ζην». Ο Αριστοτέλης στα ‘Ηθικά Νικομάχεια’ αναφέρει την ευζωία ως ύψιστο αγαθό και το τελικό σκοπό της ζωής του ανθρώπου. Στην σύγχρονη εποχή, όταν ο λόγος περνάει στο συναίσθημα, θα μπορούσαμε ίσως να μιλήσουμε και για τα κομμάτια εκείνα του εαυτού μας που προσπαθούμε να φωτίσουμε κατά τη διάρκεια της συμβουλευτικής διαδικασίας; Η σχετική βιβλιογραφία κατακλύζεται από πλήθος θεωρητικών προσεγγίσεων και ερευνητικών αναφορών που μελέτησαν εις βάθος τα δυσφορικά συναισθήματα, τις αντίστοιχες συμπεριφορές και την ψυχική νόσο. Τα τελευταία είκοσι πέντε χρόνια ο κλάδος της Θετικής Ψυχολογίας με πληθώρα ερευνών έρχεται να κερδίσει έδαφος, να δώσει νέες οπτικές στις μέχρι τώρα προσεγγίσεις. Αποτελεί άραγε η Θετική Ψυχολογία μια μορφή ψυχοεκπαίδευσης και πως θα μπορούσε να ενσωματωθεί ωφέλιμα στο θεραπευτικό δωμάτιο και τις διάφορες πτυχές της καθημερινότητας; Η Θετική Ψυχολογία έχει απώτερο σκοπό την βελτίωση της ζωής των ανθρώπων τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο, θέτοντας στο επίκεντρο θετικές διαστάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης όπως είναι η νοηματοδότηση της εμπειρίας, η ποιότητα ζωής και η αισιοδοξία. Όπως τονίζουν οι Gable & Haidt (2005) στόχος της είναι η αποκάλυψη, η κατανόηση και η ενίσχυση των παραγόντων που επιτρέπουν στους ανθρώπους να ευδοκιμήσουν και να λειτουργήσουν βέλτιστα ως άτομα, ομάδες και κοινότητες. Δεν αφορά μόνο στην αποκατάσταση των αδύναμων σημείων του υποκειμένου, αλλά και στην ενίσχυση των θετικών χαρακτηριστικών και αρετών του ατόμου. Σύμφωνα με τους Fitzpatrick & Stalikas, (2008a,b,) τα θετικά συναισθήματα δεν είναι μόνο δείκτες, αλλά και παράγοντες θεραπευτικής αλλαγής. Άραγε ο συμβουλευόμενος είναι εφικτό να ψυχοεκπαιδευτεί σε πρακτικές που προάγουν το ‘ευ ζην’ και να κτίσει την ψυχική του ανθεκτικότητα; Σε ένα ταξίδι όπου θεραπευτής και θεραπευόμενος καλούνται να συνταξιδέψουν, ο ρόλος της θετικής ψυχολογίας μπορεί να αποτελέσει ευεργετικό πυλώνα σταθερότητας και σθεναρού κρατήματος.

Ο Μάρκος Αυρήλιος στο βιβλίο του Εις Εαυτόν γράφει: «Σήμερα ξέφυγα από όλες τις δύσκολες καταστάσεις. Μάλλον έδιωξα όλες τις δύσκολες καταστάσεις. Γιατί δεν βρίσκονται έξω από μένα, μα μέσα μου, στην ιδέα που σχηματίζω για τα πράγματα». Η ψυχική υγεία αποτελεί ένα ζητούμενο στην καθημερινή μας ζωή. Τι γίνεται όμως όταν ένας άνθρωπος βιώνει στρεσογόνες καταστάσεις που του δημιουργούν ποικίλα συναισθήματα και δυσκολίες προσαρμογής; Δηλαδή σε έκτακτες κοινωνικές καταστάσεις, όπως η πανδημία, ή οι προσωπικές δύσκολες στιγμές, όπως χωρισμός, διαζύγιο, ακόμα και η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου; Πώς μπορούμε να θωρακίσουμε την ψυχική μας υγεία; Ένα άτομο βρίσκεται σε στρεσογόνο κατάσταση, όταν βιώνει ένα γεγονός ως ανυπέρβλητο και το οποίο του προκαλεί σημαντικές γνωστικές, συμπεριφορικές και ψυχικές δυσλειτουργίες. Η ψυχοεκπαίδευση μπορεί να αποτελέσει μια ευκαιρία να αντιληφθούμε τις καταστάσεις αυτές με διαφορετικό πρόσημο. Μέσω της ψυχοεκπαίδευσης αποκτάμε μεγαλύτερη επίγνωση του εαυτού μας και της κατάστασης που βρισκόμαστε στο εδώ και τώρα. Ως διαδικασία παρέχει συστηματικές και επικαιροποιημένες πληροφορίες για την κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε, τον τρόπο που την βιώνουμε και τις επιπτώσεις που έχει στην καθημερινότητα μας. Μέσα από την δημιουργία ενός ασφαλούς περιβάλλοντος και με την εφαρμογή κατάλληλων γνώσεων και δεξιοτήτων, η ψυχοεκπαίδευση αποτελεί ένα εργαλείο σταθερότητας και προστασίας. Δίνει την δυνατότητα στα άτομα να επανεκπαιδεύσουν τον εαυτό τους, ώστε να κατανοήσουν τί τους συμβαίνει, για να μην νιώθουν αβοήθητοι. Η αυτογνωσία που παρέχει η ψυχοεκπαίδευση, βοηθά το συμβουλευμένο να διερευνά εναλλακτικούς δρόμους μέσα από την δική του δύναμη. Καλλιεργείται έτσι η ψυχική του ανθεκτικότητα και οδηγείται σε νέους τρόπους σκέψης και συμπεριφοράς. Επίσης αποτελεί ένα σημαντικό εργαλείο προστασίας και σταθερότητας στη διαχείριση στρεσογόνων καταστάσεων με βελτιωμένο τρόπο. Οι συμβουλευμένοι, μέσω της ψυχοεκπαίδευσης, δεν αισθάνονται πλέον αποδιοργανωμένοι και αναστατωμένοι, αλλά αντίθετα μπορούν να αναπτύξουν νέες στρατηγικές αντιμετώπισης που στη συνέχεια θα τους βοηθήσουν σε όλες τις δύσκολες καταστάσεις.

Η περιγεννητική περίοδος –του τρίτου τριμήνου της κύησης έως και του πρώτου χρόνου του βρέφους– αποτελεί θεμέλιο της ψυχοσωματικής ανάπτυξης του ανθρώπου. Τα μηνύματα που λαμβάνει το αγέννητο παιδί –από το περιβάλλον, τα συναισθήματα, τη γονεϊκή σχέση– διαμορφώνουν την ικανότητα του ατόμου να ρυθμίζει το άγχος και να δημιουργεί ασφαλείς σχέσεις. Οι «νέες μητέρες» επανασυστήνονται στον εαυτό τους ως ταυτότητα κι αυτή η διαδικασία περιλαμβάνει πολλές ψυχικές διεργασίες. Ωφέλιμο είναι οι γυναίκες να προετοιμάζονται ψυχολογικά, ώστε να είναι έτοιμες να στηρίξουν τον εαυτό τους και να διευκολύνουν τη σχέση με το βρέφος. Η εγκυμοσύνη δεν αποτελεί μόνο ένα βιολογικό–σωματικό γεγονός, αλλά μια πολύπλοκη διαδικασία, στην οποία εμπλέκονται ψυχικοί, κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες. Οι μητέρες επαναβιώνουν την ζωή που έζησαν ως βρέφη και αυτές ακριβώς τις εμπειρίες μεταδίδουν (ασυνείδητα). Γίνονται οι «γονείς τους» επανερχόμενες στα προσωπικά τους βιώματα. Εδώ εμφανίζονται και τα πρώτα στοιχεία ψυχοπαθολογίας (εφόσον υπάρχουν): η περιγεννητική περίοδος είναι η μοναδική, υπαρξιακή εμπειρία της απόλυτης χρονικής ταύτισης παρελθόντος-παρόντος-μέλλοντος (Δρ. Μιχαλέλη Μερόπη, Ψυχαναλύτρια Περιγεννητικής Συμβουλευτικής και Ψυχοθεραπείας). Αλλά και μία μοναδική ευκαιρία λύσης χρόνιων ψυχικών ζητημάτων που αναδύονται με το νέο ρόλο. Ο σύγχρονος κόσμος της ταχύτητας, της υπερπληροφόρησης, της τεχνολογίας και της πολιτικο-κοινωνικο-οικονομικής ανασφάλειας καθιστά την γονεϊκότητα απαιτητική. Το πλαίσιο στήριξης (ευρύτερη και πυρηνική οικογένεια) έχει διαρραγεί, τα μοντέλα οικογένειας έχουν αλλάξει και ταυτόχρονα εξελίσσονται. Η επιστήμη έχει δείξει πως η πρώιμη παρέμβαση μπορεί να παίξει καταλυτικό ρόλο στην πρόληψη και την αποτροπή παθολογικών καταστάσεων, π.χ. μέσω μορφολογικής θεραπείας και θεραπευτικών ομάδων γυναικών. Η περιγεννητική περίοδος δεν είναι μόνο μία κρίσιμη φάση ανάπτυξης της γυναίκας, αλλά και ένα «παράθυρο» προσωπικής και διαγενεακής μεταμόρφωσης: η ψυχοεκπαίδευση διευκολύνει την ομαλή μετάβαση τον τοκετό, την φροντίδα του παιδιού της, όσο και στην δική της αυτοφροντίδα. Η στήριξη των μητέρων σε αυτό το στάδιο αποτελεί επένδυση στη μελλοντική ψυχική υγεία της κοινωνίας.

Ζούμε στην εποχή όπου ταχύτητα και πληροφόρηση κυριαρχούν ενώ ο ποιοτικός χρόνος και η αυθεντική σύνδεση μεταξύ γονέων και εφήβων γίνονται όλο και πιο σπάνια αγαθά. Το χάσμα επικοινωνίας μεταξύ των γενεών διευρύνεται, καθώς οι σημαντικοί άλλοι των εφήβων δεν είναι πλέον τα πρόσωπα των γονέων ή συγγενών αλλά οι παρέες συνομηλίκων και τα κοινωνικά δίκτυα, που συχνά προβάλλουν πρότυπα επιφανειακής επιτυχίας και υλισμού, αφήνοντας στο παρασκήνιο τις βαθύτερες αξίες που ενώνουν τους ανθρώπους. Η εφηβεία, ως περίοδος έντονων ψυχοσυναισθηματικών μεταβολών και κοινωνικών προκλήσεων, απαιτεί νέες προσεγγίσεις για την ψυχική ενδυνάμωση των νέων και την πρόληψη όχι μόνο της σωματικής αλλά και της αδιόρατης, συναισθηματικής βίας. Η ψυχοεκπαίδευση αναδεικνύεται ως ουσιαστική και πρώιμη παρέμβαση που δεν περιορίζεται στην απλή μετάδοση γνώσης αλλά λειτουργεί ως βιωματική διαδικασία ενδυνάμωσης, πρόληψης και ψυχικής φροντίδας. Μέσω αυτής, οι έφηβοι μαθαίνουν να αναγνωρίζουν και να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους, τοποθετώντας λέξεις σε βιώματα που μέχρι τότε παρέμεναν αδιαμόρφωτα αλλά επηρεάζουν τη σκέψη και τη συμπεριφορά τους. Η ψυχοεκπαίδευση ενισχύει την αυτογνωσία, διδάσκοντας πώς να οριοθετούν και να προστατεύουν τον ψυχικό τους χώρο, οδηγώντας τους στη συναισθηματική ασφάλεια. Μέσα από την κατανόηση εννοιών όπως τοξικές συμπεριφορές, συναισθηματικές παραβιάσεις, σιωπηλή βία, οι νέοι εκπαιδεύονται να διακρίνουν το επιβλαβές από το φαινομενικά φυσιολογικό, χτίζοντας εμπιστοσύνη στον εαυτό τους και μειώνοντας το άγχος. Η διεθνής έρευνα υπογραμμίζει τη σημασία ενίσχυσης της αυτοεκτίμησης και της ψυχικής ανθεκτικότητας μέσω γνωσιακών-συμπεριφορικών και βιωματικών προγραμμάτων που προάγουν ενσυναίσθηση, συνεργασία και το αίσθημα του ανήκειν, μειώνοντας τα περιστατικά βίας. Η συστηματική ενσωμάτωση της ψυχοεκπαίδευσης στο σχολικό πρόγραμμα σε συνδυασμό με ενεργή συμμετοχή εκπαιδευτικών, γονέων και κοινότητας, μπορεί να δημιουργήσει θετικό σχολικό κλίμα, όπου η πρόληψη της ψυχικής βίας αποτελεί συλλογικό στόχο. Η ψυχοεκπαίδευση δεν είναι πολυτέλεια αλλά θεμελιώδης πράξη φροντίδας και πρόληψης που μετατρέπει τη γνώση σε θεραπευτική παρουσία και ενδυνάμωση των εφήβων.