Πρόγραμμα Συνεδρίου

Η κλασσική ψυχαναλυτική θεωρία έθεσε τις βάσεις για την εις βάθος διερεύνηση και κατανόηση του ανθρώπινου ψυχισμού. Το ασυνείδητο, οι πρώιμοι φροντιστές ,τα όνειρα, τα συναισθήματα και η σεξουαλικότητα, τα τραύματα και οι τραυματικές εμπειρίες, απασχόλησαν διάσημους κλασικούς ψυχαναλυτές όπως ο Σ. Φρόιντ, ο Σ. Φερέντσι, η Μ. Κλάιν, Κ. Χόρνι. Καθώς όμως η ψυχανάλυση έβρισκε όλο και περισσότερους ένθερμους οπαδούς, ήταν επόμενο το θεωρητικό υπόβαθρο να εμπλουτίζεται όλο και περισσότερο, με τη γνώση να εξελίσσεται πέρα από την Ψυχολογία του ατόμου ως μονάδας και να έρχονται στο προσκήνιο ιδέες που ενέπλεκαν όλο και περισσότερο την κοινωνική επιρροή στον σχηματισμό και τη διαμόρφωση του ψυχισμού και τον σχηματισμό της ταυτότητας. Μία τέτοια ιδέα ήταν και η έννοια του συλλογικού ασυνείδητου, όπως αυτή εκφράστηκε πρωτίστως από τον Κ. Γιούνγκ μετέπειτα από τον Φουκς και μεταγενέστερα αυτή του κοινωνικού ασυνείδητου από τον Χόπερ. Τα αόρατα νήματα που κρατούν ομάδες και κοινωνίες ενωμένες ή αντιθέτως μπορεί και να λειτουργούν διασπαστικά, η ιστορικότητα, οι κοινοί μύθοι και δοξασίες, το κοινό παρελθόν, οι συλλογικές ψυχικές άμυνες και καταναγκασμοί αποτελούν εκφράσεις του κοινωνικού ασυνειδήτου. Είναι εύλογο κανείς να συμπεράνει ότι η ατομικότητα δεν μπορεί να ιδωθεί ως αυτή κάθ' αυτή έξω από τη συλλογική πραγματικότητα και ό,τι πραγματώνει αυτήν. Στη σχεσιακή ψυχανάλυση, όπου ο θεραπευτής καλείται να είναι ενήμερος και να σχετιστεί με όσο το δυνατόν περισσότερες πλευρές του θεραπευόμενου και να κατανοήσει σε βάθος στο εδώ και τώρα τη διαδρομή του, η ιδέα του κοινωνικού ασυνείδητου μπορεί να αποτελέσει ένα βοηθητικό εργαλείο ως προς την κατανόηση του σχηματισμού της ταυτότητας του θεραπευόμενου

Η περίπτωση της Δ, μιας 45χρονης εικονογράφου και ζωγράφου, φωτίζει πτυχές του σωματικού τραύματος, του χρόνιου πόνου, της απώλειας και της σύνδεσής τους με ψυχολογικές διεργασίες που αφορούν ιδιαίτερα τη διαγενεακή μεταβίβαση τραύματος και το περιπεπλεγμένο πένθος. Η ιστορία της ξεκινά με τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας και τη σωματική απώλεια που επέφερε η υστερεκτομή, αλλά σταδιακά φωτίζονται οι αθέατες πληγές που διαμορφώθηκαν από τις σχέσεις με τη μητέρα και τη γιαγιά της, οι οποίες επίσης έχασαν τη ζωή τους από καρκίνο. Η θεραπευτική της πορεία αναδεικνύει πως το τραύμα δεν περιορίζεται στο σώμα, αλλά εγγράφεται στην ψυχή, πλέκοντας φόβο, ενοχή και βαθιά θλίψη. Ο πόνος της Δ δεν ήταν μόνο φυσικός· αντανακλούσε τη δυσκολία της να αποχωριστεί τη μητέρα της και να διαχειριστεί το πένθος της, μια συναισθηματική αλυσίδα που την κράταγε δεμένη σε έναν κύκλο απώλειας. Μέσα από την σχεσιακή ψυχαναλυτική θεραπευτική προσέγγιση, η Δ βρήκε χώρο να δώσει φωνή στις αναμνήσεις της, να εκφράσει το βουβό της πένθος και να επανεφεύρει την ταυτότητά της πέρα από την ασθένεια. Η τέχνη της έγινε γέφυρα ανάμεσα στο άφαντο και το εκφρασμένο, τρόπος να πει όλα όσα δεν μπορούσαν να ειπωθούν με λόγια. Στην πορεία αυτή, η Δ κατάφερε να αντιμετωπίσει τον φόβο της εγκατάλειψης και να επαναδιαπραγματευτεί τον ρόλο της ως γυναίκας, συντρόφου και δημιουργού, μετασχηματίζοντας την απώλεια σε έναυσμα για προσωπική αναγέννηση. Η μελέτη της θεραπείας της δίνει ένα ιδιογραφικό στιγμιότυπο του πώς η αναγνώριση της διαγενεακής κληρονομιάς του τραύματος και η αποδοχή των σωματικών και ψυχικών ουλών μπορούν να γίνουν το πρώτο βήμα για την αποκατάσταση της εσωτερικής ισορροπίας και την ανεύρεση νέου νοήματος ζωής.

Το παρόν άρθρο εξετάζει την έννοια του διαγενεακού τραύματος και τους σχεσιακούς μηχανισμούς μετάδοσής του όπως εκφράζονται μέσα από το ψυχολογικό θρίλερ "Μαύρος Κύκνος" του Ντάρεν Αρονόφσκι. Για τη διερεύνηση τόσο του εσωτερικού κόσμου των χαρακτήρων όσο και των μηχανισμών που διαμεσολαβούν στην "ασυνείδητο-προς-ασυνείδητο" επικοινωνία τους, γίνεται αντιστοίχιση σημαντικών σκηνών και διαλόγων της ταινίας με ψυχαναλυτικές θεωρίες και έννοιες που νοηματοδοτούν με κλινικά ωφέλιμο τρόπο τις επιπτώσεις που έχουν στην ψυχική υγεία των χαρακτήρων οι όροι της σχέσης τους. Πιο συγκεκριμένα, το άρθρο αντλεί από τις ψυχαναλυτικές σχολές της διυποκειμενικότητας, των αντικειμενότροπων σχέσεων αλλά και θεωρίες του τραύματος. Η ανάλυση εστιάζει στα δυναμικά της σχέσης της πρωταγωνίστριας, Νίνα, με τη μητέρα της, Έρικα και συγκεκριμένα στον τρόπο με τον οποίο το ναρκισσιστικό τραύμα των ανεκπλήρωτων φιλοδοξιών της Έρικα, μιας πρώην μπαλαρίνας που εγκατέλειψε την καριέρα της, για να μεγαλώσει την κόρη της, μεταβιβάζεται στη Νίνα εν είδει ασφυκτικού ελέγχου και προσδοκιών για τελειότητα. Η Έρικα αντιμετωπίζει την κόρη της όχι ως αυτόνομο υποκείμενο, αλλά ως φορέα εκπλήρωσης των δικών της ματαιωμένων επιθυμιών, επιβάλλοντας στη Νίνα μια ταυτότητα που δεν της ανήκει. Η πίεση που της ασκείται είναι τόση, ώστε τελικά ο ψευδής εαυτός της Νίνα, που συντηρεί τη συγχωνευτική τους σχέση, καταρρέει, η επαφή με την πραγματικότητα χάνεται και η συσσωρευμένη επιθετικότητα που έχει ενδοβάλει η Νίνα μετουσιώνεται σε ψυχωτική συμπτωματολογία. Κλινικά, το άρθρο συμβάλλει σε μια βαθύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο το διαγενεακό τραύμα μπορεί να εκδηλωθεί μέσω διασχιστικών καταστάσεων, τελειομανίας και κατακερματισμού της ταυτότητας. Τονίζεται η θεραπευτική σημασία της διαφοροποίησης των θεραπευόμενων από εσωτερικά γονεϊκά αντικείμενα και της ανάγκης τους να πενθήσουν τις ανεκπλήρωτες φαντασιώσεις τόσο των ίδιων όσο και των σημαντικών άλλων, επιτρέποντας έτσι την ανάδυση ενός πιο συνεκτικού, αυτόνομου και ανθεκτικού εαυτού. Το άρθρο, τέλος, ενθαρρύνει τους θεραπευτές να αντιλαμβάνονται τη συμπτωματολογία