Πρόγραμμα Συνεδρίου

Με ποιον τρόπο το κοινωνικό στίγμα διαβρώνει την ψυχική συνοχή του ατόμου και πώς η συμβουλευτική μπορεί να αναδειχθεί ως πράξη ψυχοκοινωνικής ενδυνάμωσης; Επιχειρώντας να απαντήσουμε στο παραπάνω ερώτημα, τίθεται στο επίκεντρο, η ανομολόγητη συχνά ανάγκη του ατόμου για αποδοχή, ως συνέχεια της υπαρξιακής αναγνώρισης του δικαιώματός του να υπάρχει, να μιλά και να ορίζει τον εαυτό του. Το στίγμα, αποτελεί ένα αθέατο τραύμα που ξεκινά ως εξωτερική απόρριψη, αλλά σταδιακά γίνεται εσωτερικευμένη αμφισβήτηση της ίδιας της αξίας του ατόμου. Η κοινωνία παράγει το στίγμα, αλλά είναι το ίδιο το άτομο που αναγκάζεται –συχνά χωρίς επίγνωση– να το ενσωματώσει και να ξαναχτίσει τον εαυτό του μέσα από αυτό. Και κάπως έτσι, η κοινωνική κατασκευή του "άλλου" γίνεται ψυχική διάσπαση. Μέσα από την ιστορία της Ι., θα δούμε πώς η συμβουλευτική λειτουργεί ως αντισταθμιστικός χώρος για την ανάκτηση του δικαιώματος του ατόμου να αφηγηθεί τη δική του ιστορία – όχι όπως του την επέβαλαν, αλλά όπως τη βιώνει. Μέσα από τη συμμαχία θεραπευτή-θεραπευόμενου, αναδύεται η δυνατότητα επαναπροσδιορισμού της ταυτότητας, ως δυναμική διεργασία. Η συμβουλευτική δεν λειτουργεί στο κενό· δρα εντός συστημάτων που επιδρούν στην ψυχή και στο σώμα. Σε κάθε συνεδρία, σε κάθε σιωπή ή ρήξη, διακυβεύεται κάτι πολύ βαθύτερο από την ανακούφιση: διακυβεύεται η δυνατότητα να αποκατασταθεί μια εσωτερική ιστορία που κάποτε διαστρεβλώθηκε ή αποσιωπήθηκε. Ίσως η πιο ριζοσπαστική πράξη που μπορεί να κάνει ένας σύμβουλος, είναι να προσφέρει έναν χώρο όπου ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να είναι «άλλος» για να είναι αποδεκτός. Όπου το τραύμα δεν είναι εμπόδιο, αλλά υλικό για κατανόηση. Όπου το στίγμα δεν κρύβεται, αλλά ξεγυμνώνεται ως κοινωνικό κατασκεύασμα. Γιατί, τελικά, η αποδοχή δεν είναι απλώς συνθήκη θεραπείας, είναι πράξη κοινωνικής δικαιοσύνης. Και η φωνή που ξαναβρίσκεται, δεν ανήκει μόνο στο άτομο. Είναι φωνή που επιστρέφει στον κόσμο, αλλάζοντας τον, έστω και λίγο.

Η ερώτηση «Πώς να μετρηθώ;» αναδεικνύει τη σιωπηλή πάλη πολλών γυναικών μεγαλύτερης ηλικίας να διατηρήσουν την αξιοπρέπεια και τη φωνή τους μέσα σε κοινωνικά πλαίσια που τις καθιστούν αόρατες. Στη διασταύρωση ηλικίας, φύλου και κοινωνικών ανισοτήτων, αναδύεται ένα πεδίο σιωπής και πολλαπλής ευαλωτότητας. Οι διακρίσεις λόγω ηλικίας και φύλου, που παραμένουν βαθιά εδραιωμένες σε κοινωνικές, θεσμικές και πολιτισμικές πρακτικές, λειτουργούν σωρευτικά, επιδρώντας αρνητικά στη σωματική και ψυχική υγεία, στην αυτοεικόνα και στη θέση των γυναικών στον κοινωνικό ιστό. Η εσωτερίκευση στερεοτύπων οδηγεί σε έναν ψυχικό εγκλεισμό, όπου η υποτίμηση, η αδυναμία και η απουσία προοπτικής παρουσιάζονται ως φυσικά στάδια της ζωής ενώ οι κοινωνικές προσδοκίες γύρω από τη γήρανση, το φύλο, την εργασία και τη χρησιμότητα επηρεάζουν όχι μόνο την καθημερινότητα των γυναικών αλλά και τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζονται θεραπευτικά. Η κοινωνική απομόνωση, η οικονομική ανασφάλεια, η πολλαπλή επιβάρυνση ρόλων και οι σχέσεις εντός των οποίων απουσιάζει ο σεβασμός επιτείνουν περαιτέρω τον ψυχικό κίνδυνο. Ποιος ο ρόλος της συμβουλευτικής απέναντι στα εσωτερικά δεσμά αλλά και στις συστημικές προκλήσεις που συχνά τα δημιουργούν; Όταν ο σύμβουλος εστιάζει όχι μόνο στο άτομο αλλά και στις κοινωνικές δομές που το καθορίζουν, η θεραπεία μετατρέπεται σε πολιτική και ηθική πράξη βασισμένη στην κοινωνική δικαιοσύνη. Η θεραπευτική διαδικασία αναδεικνύεται ως κρίσιμο πεδίο αναγνώρισης αυτών των αλληλοεπικαλυπτόμενων ευαλωτοτήτων και μπορεί να γίνει χώρος επανανοηματοδότησης της εμπειρίας, ανάκτησης της φωνής και ενίσχυσης της αυτονομίας. Όταν η ηλικία, το φύλο, η οικονομική αβεβαιότητα, τα προβλήματα υγείας και οι άνισες σχέσεις συντροφικότητας συνυφαίνονται, ο θεραπευτής καλείται να δει το άτομο όχι μόνο μέσα από την παθολογία, αλλά μέσα από το πρίσμα των διατομεακών επιρροών και της ιστορικότητάς του. Η ενσυναίσθηση, η αποδόμηση προκαταλήψεων και η κατανόηση των κοινωνικών προσδιοριστών της ψυχικής υγείας μετατρέπουν τη θεραπεία σε πεδίο αντίστασης, επανοικειοποίησης του εαυτού και ψυχικής αναγέννησης.

Η έμφυλη βία δεν είναι «γυναικείο ζήτημα». Είναι μια βαθιά κοινωνική πληγή, ριζωμένη σε αντιλήψεις που καθορίζουν το πώς σχετιζόμαστε και αντιλαμβανόμαστε την εξουσία, τη φροντίδα και την ευθύνη και μας αφορά όλους. Δεν είναι μόνο ατομική υπόθεση, είναι ένα σύμπτωμα μιας συλλογικής αδιαφορίας να προστατεύσουμε και να σεβαστούμε τη ζωή και την αξιοπρέπεια όλων. Η σιωπή των «παθητικών ανδρών» συντηρεί τη βία όσο και η πράξη του δράστη. Στη θεραπευτική σχέση, η ματιά της θεραπεύτριας προς τον θεραπευόμενο δεν είναι καχύποπτη ή τιμωρητική. Είναι προσκλητική: προς έναν άνδρα που μεγάλωσε σιωπώντας μπροστά στην κακοποίηση της μητέρας του, αλλά τώρα αρχίζει να βλέπει. Μέσα από τη θεραπεία, η σιωπή του μετατρέπεται σε ερώτηση και ευθύνη. Όχι μόνο για τον δικό του πόνο, αλλά και για τον πόνο γύρω του που ως τώρα αγνοούσε. Η θεραπεία προσφέρει χώρο για ερωτήματα που έμεναν άρρητα, για κατανόηση, και για μετασχηματισμό του πόνου σε δράση. Ο κοινωνικός ρόλος που επιβλήθηκε αρχίζει να καταρρέει. Ήταν ένας περιοριστικός ρόλος που τον αποξένωσε από τους άλλους και από τον εαυτό του. Στη θέση του, διαμορφώνεται μια νέα ανδρική ταυτότητα, ικανή να νιώθει, να συνδέεται και να συμμετέχει ενεργά. Μια ταυτότητα που δεν φοβάται τη συναισθηματική έκφραση και δεν χρειάζεται να κυριαρχεί για να νιώσει επαρκής. Ο χώρος της θεραπείας γίνεται τόπος επανεξέτασης του εαυτού, όχι με σκοπό την άρνηση του φύλου, αλλά την απελευθέρωση από τα στερεότυπά του. Δεν αφορά μόνο την επούλωση ενός ατομικού τραύματος, αλλά ανοίγει τον δρόμο για συνειδητοποίηση της ευθύνης απέναντι στη βία. Δεν ζητείται από τον άνδρα να «σώσει» τις γυναίκες, του ζητείται να πάψει να μένει θεατής. Να σταθεί σύμμαχος, όχι κυρίαρχος. Να καταλάβει πως η πρόληψη της βίας δεν είναι ξένη υπόθεση, αλλά βαθιά δική του. Και έτσι, μέσα από την προσωπική του αφύπνιση, να γίνει μέρος μιας ευρύτερης αλλαγής.

Η παρούσα ομιλία εξετάζει τον ρόλο της συμβουλευτικής ψυχικής υγείας στο πλαίσιο συλλογικού τραύματος, όπως αυτό διαμορφώνεται σε συνθήκες πολέμου, γενοκτονίας και κοινωνικών καταστροφών. Μέσα από πολυετή επαγγελματική εμπειρία στη Λωρίδα της Γάζας (2021–2025), αναδεικνύονται οι περιορισμοί εφαρμογής παραδοσιακών τεχνικών συμβουλευτικής λόγω της συνεχιζόμενης έκθεσης σε τραυματικά γεγονότα και της κοινωνικοπολιτισμικής συνθήκης. Τεχνικές όπως οι πρώτες βοήθειες ψυχικής υγείας ή η συμπονετική διερεύνηση καθίστανται μη εφαρμόσιμες, λόγω της έλλειψης συνθηκών ασφάλειας, ιδιωτικότητας και σταθερότητας. Επιπλέον, διαδικασίες όπως η εστίαση στο "εδώ και τώρα" ή η συναισθηματική αποφόρτιση, αποδεικνύονται συχνά μη λειτουργικές, καθώς ενισχύουν το αίσθημα ματαίωσης και την πίεση επίδοσης σε πλαίσιο συλλογικής ηρωικής αφήγησης. Η ανάγκη για αναδιαμόρφωση οδηγεί στην ανάδειξη εναλλακτικών μορφών ενδυνάμωσης, όπως η συλλογική δράση, η θρησκευτική πίστη, ο αλτρουισμός και η ενεργή συμμετοχή στην κοινότητα ως μέσα νοηματοδότησης της απώλειας και ενίσχυσης της ψυχικής ανθεκτικότητας. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην πολιτισμική κατασκευή της ανθεκτικότητας και του ηρωισμού, που λειτουργεί ως διπλός μηχανισμός: αφενός κινητοποιεί το υποκείμενο προς το νόημα και την υπέρβαση, αφετέρου δυσχεραίνει την ελεύθερη έκφραση ευαλωτότητας. Επιπλέον, καταδεικνύεται ότι σε συνθήκες όπου η ατομική θεραπεία δεν είναι προσβάσιμη ή λειτουργική, η συλλογική αφήγηση του πένθους και η αίσθηση του ανήκειν προσφέρουν ουσιαστική ψυχική ανακούφιση. Σε αντιπαραβολή, εξετάζεται η περίπτωση του συλλογικού τραύματος από το σιδηροδρομικό δυστύχημα των Τεμπών, με αναφορά στον ρόλο της του ακτιβισμού και της συμβουλευτικής ομάδας και του τρόπου με τον οποίο οι συλλογικές μορφές επεξεργασίας του πένθους διαμορφώνουν ένα πλαίσιο ουσιαστικής υποστήριξης και αποφόρτισης. Η συμβουλευτική προσεγγίζεται ως πράξη κοινωνικής δικαιοσύνης, η οποία αναπλαισιώνεται μέσα από την πολιτισμική και ιστορική εμπειρία, νοηματοδοτώντας το τραύμα. Η ομιλία προτείνει τη θεώρηση της συμβουλευτικής όχι ως σταθερού συστήματος τεχνικών, αλλά ως δυναμικής διεργασίας, συμπεριλαμβανομένης της ευελιξίας του/της συμβούλου να κατανοήσει και να ανταποκριθεί σε συνθήκες ιστορικής και κοινωνικής εκτροπής, συμβάλλοντας στην αποκατάσταση.