Πρόγραμμα Συνεδρίου

Η εργασία αυτή εξετάζει τη θεραπευτική δυναμική μεταξύ ενός θεραπευτή με βαρηκοΐα και του Οδυσσέα, ενός εφήβου με ψύχωση, εστιάζοντας στις προκλήσεις και ευκαιρίες για την εγκαθίδρυση ισοτιμίας στη θεραπευτική τους σχέση. Η βαρηκοΐα του θεραπευτή αναδεικνύεται ως μια ιδιαίτερη μορφή ετερότητας, που ενδέχεται να ενισχύσει στον Οδυσσέα την αίσθηση ισότητας. Παράλληλα, μέσα στο πλαίσιο της ψυχωτικής μεταβίβασης, όπου ο θεραπευτής συχνά γίνεται αντικείμενο παραληρητικών προβολών, αναδεικνύεται το δίπολο μεταξύ αυτιστικής απόσυρσης και συγχωνευτικής συμβίωσης. Η εργασία διερευνά το πώς η καλλιέργεια της ανοχής στο συναίσθημα μπορεί να περιορίσει την ανάγκη απόσυρσης και να ενδυναμώσει την επαφή με τον εαυτό και τον άλλον. Επιπλέον, η ψύχωση προσεγγίζεται ως απάντηση στην μοναξιά καθώς τα συμπτώματα λειτουργούν ως μηχανισμοί επιβίωσης και προσπάθειες επανασύνδεσης με τον κόσμο των αντικειμένων, ενώ οι ψευδαισθήσεις ως υποκατάστατα σχέσης. Σε αυτό το πλαίσιο, ο θεραπευτής αναλαμβάνει τον ρόλο «συμμετέχοντα–παρατηρητή», βιώνοντας τη δική του μοναξιά, καθώς αλληλεπιδρά με τον ψυχισμό του ασθενούς. Μπορεί ο θεραπευτής να σταθεί δίπλα στον ασθενή χωρίς να απορροφηθεί, διατηρώντας μια σχέση όπου καμία μοναξιά δεν είναι αθέατη; Ο θεραπευτής, αναγνωρίζοντας από νωρίς τις μη ψυχωτικές πτυχές του Οδυσσέα, μπορεί να ενισχύσει το παρατηρητικό εγώ και να δομήσει ουσιαστική θεραπευτική σχέση, παρά την αντίσταση στις παραληρητικές πεποιθήσεις. Η εργασία αναδεικνύει ότι αυτές οι στιγμές διαύγειας μπορούν να λειτουργήσουν ως «συνθεραπευτές», ενισχύοντας τη συναισθηματική ανθεκτικότητα. Η ετερότητα του θεραπευτή δεν αποτελεί εμπόδιο αλλά προσφέρει χώρο για αυθεντική σχέση, ακόμα και με θεραπευόμενους με ψυχωτικά στοιχεία, ικανή να περιέχει τη μοναξιά χωρίς να την ακυρώνει.

Η έννοια του ψυχολογικού τραύματος έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία τις τελευταίες δεκαετίες, με την αναγνώρισή του ως διακριτή διαγνωστική κατηγορία στο DSM-5. Ο πόλεμος αποτελεί ένα από τα πιο έντονα τραυματικά γεγονότα, με σοβαρές επιπτώσεις τόσο στο άτομο όσο και στο κοινωνικό του περιβάλλον. Η παρούσα ποιοτική μελέτη εξετάζει τη διαγενεακή μετάδοση του τραύματος στους Ελληνοκύπριους και Ελλαδίτες επιζώντες και απογόνους της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο το 1974. Πραγματοποιήθηκαν 30 ημιδομημένες συνεντεύξεις με άτομα από τρεις γενιές: την πρώτη γενιά (άτομα που βίωσαν τον πόλεμο σε ηλικία 3–30 ετών), τη δεύτερη (παιδιά της πρώτης γενιάς) και την τρίτη (εγγόνια της πρώτης γενιάς). Οι αφηγήσεις ανέδειξαν έντονα βιώματα σωματικής, ψυχικής και ηθικής κακοποίησης, καθώς και επαναλαμβανόμενο τραυματισμό λόγω της διαρκούς τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας και της απώλειας της πρόσβασης στις κατεχόμενες πατρίδες. Το μετατραυματικό στρες και το ανολοκλήρωτο πένθος διαπιστώθηκε πως εξακολουθούν να επηρεάζουν τις επόμενες γενιές. Η μετάδοση του τραύματος φάνηκε να διαμεσολαβείται από οικογενειακές αναπαραστάσεις, πρότυπα ανατροφής και τον τρόπο επικοινωνίας μεταξύ των μελών. Οι απόγονοι συχνά εκφράζουν συναισθήματα απώλειας, αποξένωσης και νοερής σύνδεσης με τον τόπο καταγωγής τους, αποδεικνύοντας ότι το τραύμα του πολέμου διατηρεί τη δυναμική του στο παρόν.

Εισαγωγή: Σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, τα άτομα τα οποία που ανήκουν στη φυλετική-θρησκευτική μειονότητα των Γιαζίντι, εμφανίζουν σε σημαντικό ποσοστό ψυχοσωματικά συμπτώματα όπως αϋπνία, πονοκέφαλο, ταχυπαλμία, δυσκολία στην αναπνοή, αίσθηση μουδιάσματος, παράλυση, καθώς και εκδραματιστικές συμπεριφορές συγκριτικά με άλλες μειονοτικές ομάδες. Η φαρμακευτική αγωγή σε συνδυασμό με τη γνωστική- συμπεριφορική συμβουλευτική προσέγγιση είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική σε περιπτώσεις διαταραχών μετατροπής και κατάθλιψης. Η παρούσα μελέτη περίπτωσης αφορά μια γυναίκα 45 ετών η οποία διαμένει μαζί με τα επτά της παιδιά σε Δομή Φιλοξενίας Προσφύγων στην Ελλάδα. Η γυναίκα αυτή κατάγεται από το Ιράκ και το αίτημα για συμβουλευτική υποστήριξη προέκυψε κατόπιν παραπομπής από τη νομική σύμβουλο της δομής. Η παρούσα μελέτη εστιάζει στην αξιολόγηση της ψυχοκοινωνικής κατάστασης της ωφελούμενης καθώς και την πορεία της μέσα από τη συμβουλευτική διαδικασία. Μεθοδολογία: Η παρέμβαση βασίστηκε στη γνωστική-συμπεριφορική προσέγγιση και περιελάμβανε ψυχοεκπαίδευση, έλεγχο και αξιολόγηση των σκέψεων, διαφραγματική αναπνοή, νευρομυϊκή χαλάρωση, γνωστική αναδόμηση και συμεπριφορικά πειράματα, τεχνικές γείωσης, εκπαίδευση στη διεκδικητική συμπεριφορά και πρόληψη υποτροπής. Πραγματοποιηθήκαν 46 συνεδρίες. Αποτελέσματα: Βελτιώθηκε ο έλεγχος της έντασης των συναισθημάτων και των σωματικών εκδηλώσεων και ενισχύθηκε η αυτοεκτίμηση της. Συμπεράσματα/Πρακτικές εφαρμογές στο πεδίο: Υποδεικνύεται η χρησιμότητα τέτοιων παρεμβάσεων στο προσφυγικό πλαίσιο καθώς και η ανάγκη διαμόρφωσης νέων ολοκληρωμένων προγραµµάτων παροχής υπηρεσιών ψυχολογικής υγείας σε πρόσφυγες είτε αυτόνομα είτε σε συνδυασμό με φαρμακευτική αγωγή, με έμφαση σε γνωστικές συμπεριφορικές παρεμβάσεις.

Η παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας στον προσφυγικό πληθυσμό αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την ψυχική αποκατάσταση και την κοινωνική του ένταξη. Παρόλο που ο συγκεκριμένος πληθυσμός παρουσιάζει αυξημένη ψυχολογική επιβάρυνση, παρατηρείται συχνά πρόωρη διακοπή της συνεργασίας του με τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, χωρίς ωστόσο να έχουν διερευνηθεί πλήρως οι λόγοι που συμβάλλουν σε αυτό. Η παρούσα μελέτη εξετάζει τους παράγοντες που σχετίζονται με αυτό το φαινόμενο, δίνοντας έμφαση στον ρόλο του διερμηνέα, στις πολιτισμικές αντιλήψεις και στη θεραπευτική σχέση. Χρησιμοποιείται ποιοτική μεθοδολογία μέσω ημιδομημένων συνεντεύξεων διάρκειας 45- 60 λεπτών με 20 ψυχολόγους με εμπειρία στο προσφυγικό πεδίο, ενώ η ανάλυση βασίζεται στη θεματική ανάλυση. Τα προκαταρκτικά ευρήματα αναδεικνύουν ότι η πρόωρη διακοπή της θεραπείας σχετίζεται με την αστάθεια του πλαισίου, την κινητικότητα των προσφύγων και την απουσία σταθερών θεραπευτικών συνθηκών. Η παρουσία του διερμηνέα κρίνεται καθοριστική για την επικοινωνία και την αίσθηση ασφάλειας, ωστόσο η έλλειψη κατάρτισης, η εναλλαγή προσώπων και οι πολιτισμικές ή έμφυλες δυναμικές συχνά λειτουργούν αποσταθεροποιητικά. Παράλληλα, πολιτισμικές αναπαραστάσεις για τον ρόλο του ψυχολόγου και μη ρεαλιστικές προσδοκίες για τη θεραπεία οδηγούν σε χαμηλή δέσμευση. Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας επισημαίνουν τη σημασία της δημιουργίας μιας σχέσης εμπιστοσύνης με σταθερότητα και διάρκεια ως προϋπόθεση για μια ομαλή θεραπευτική διαδικασία. Τα παραπάνω καταδεικνύουν την ανάγκη για ευέλικτες, πολιτισμικά ευαίσθητες παρεμβάσεις με έμφαση στην ψυχοεκπαίδευση, την εποπτεία και τη σταθερή συνεργασία με εξειδικευμένους διερμηνείς ώστε να διασφαλίζεται η πρόσβαση και η συνέχεια της θεραπείας.

Στην παρούσα μελέτη γίνεται προσέγγιση των βιωμάτων στη διάρκεια προσαρμογής των ηλικιωμένων προσφύγων και μεταναστών. Δίνεται έμφαση στη συνδρομή της συμβουλευτικής ψυχολογίας στην υποστήριξη της συγκεκριμένης ευάλωτης ηλικιακής ομάδας στο οικογενειακό πλαίσιο και στο νέο κοινωνικό περιβάλλον. Σκοπός της έρευνας ήταν η διερεύνηση παραγόντων, όπως η πολιτισμική προσαρμογή, η κοινωνική υποστήριξη κι η ποιότητα ζωής, η σύνδεσή τους με την διαγενεακότητα και πως οι παραπάνω διεργασίες επηρεάζουν την ψυχολογική ευζωία των ατόμων τρίτης ηλικίας. Η μεθοδολογία στηρίχθηκε σε ποσοτική έρευνα με τη χρήση επικυρωμένων εργαλείων (Κλίμακα Πολιτισμικής Προσαρμογής, Πολυδιάστατη Κλίμακα Αντιληπτής Κοινωνικής Υποστήριξης, WHOQOL-OLD). Τα δεδομένα αναλύθηκαν με περιγραφικές και επαγωγικές στατιστικές μεθόδους. Τα ευρήματα κατέδειξαν, ότι η προσαρμογή δεν συμπίπτει με απόλυτη αφομοίωση, αλλά με μια διαδραστική ισορροπία ανάμεσα στη διαφύλαξη της πολιτισμικής ταυτότητας προέλευσης και την ένταξη στο καινούριο πλαίσιο. Καταγράφηκε, ότι οι διαγενεακές επαφές μπορούν να λειτουργήσουν ως μηχανισμοί ανθεκτικότητας, ενώ διαπιστώθηκε ότι η κοινωνική υποστήριξη ενδυναμώνει την ψυχική ευζωία και μειώνει τα συναισθήματα αποξένωσης. Η ποιότητα ζωής είναι ο καθοριστικός προβλεπτικός παράγοντας αποδοτικής προσαρμογής. Ως συμπέρασμα τεκμηριώνεται από την μελέτη η αναγκαιότητα εισαγωγής και καλλιέργειας συμβουλευτικών παρεμβάσεων σε πολιτισμικές ιδιαιτερότητες, με στόχο την ευδοκίμηση της καθημερινής ζωής και την ισχυροποίηση της ψυχικής θωράκισης των ηλικιωμένων μεταναστών και προσφύγων. Οι εφαρμοστικές πρακτικές είναι ανάγκη να στοχεύουν στην ίδρυση συμβουλευτικών υπηρεσιών και κοινοτικών δράσεων, που θα ενισχύσουν την κοινωνική συνεκτικότητα και θα περιορίζουν έντονα το ενδεχόμενο του κοινωνικού αποκλεισμού.