Πρόγραμμα Συνεδρίου

Η εισήγηση αυτή βασίζεται σε μία κλινική βινιέτα και εξετάζει τη διαδικασία αποκάλυψης της σεξουαλικής ταυτότητας (coming out) μιας νεαρής κοπέλας και την ψυχική διεργασία γύρω από το βλέμμα της μητέρας, βλέμμα που άλλοτε ζητείται ως επιβεβαίωση και άλλοτε αποφεύγεται ως απορριπτικό. Η αποκάλυψη δεν νοείται ως μια στιγμιαία πράξη αλλά αφορά μια εύθραυστη και κυκλική διαδικασία, μια διαρκή προσπάθεια για σχέση. Το πρόσωπο του θεραπευτή εμπλέκεται σχετικά και συχνά καλείται να υποστηρίξει αλλά και ταυτόχρονα να αντέξει τις μεταβιβάσεις μιας μητέρας που αδυνατεί να αναγνωρίσει τη σεξουαλικότητα της κόρης. Η θεραπευτική σχέση διαμορφώνεται μέσα από ταλαντεύσεις μεταξύ οικειότητας και απόσυρσης, με τον θεραπευόμενο να εκθέτει και να ανακαλεί διαρκώς το αφήγημά του, δοκιμάζοντας το ενδεχόμενο μιας άλλης ματιάς. Η διαδικασία του coming out στους γονείς και στην κοινωνία εγγράφεται στο σώμα ως επιθυμία να υπάρξει κανείς με αλήθεια και ασφάλεια. Η απουσία αναγνώρισης διαμορφώνει έναν βαθύ διχασμό που διαπερνά τον ψυχισμό. Στη σχεσιακή ψυχανάλυση, η ταυτότητα συγκροτείται εντός της σχέσης, και η μη αναγνώριση βιώνεται ως επιβίωση μέσα σε κενό καθρέφτη. Η θεραπευτική παρουσία φιλοδοξεί να προσφέρει έναν «αρκετά καλό καθρέφτη» που δεν απορρίπτει αλλά βλέπει, συν-κινείται, διαρκεί. Η ετεροφυλόφιλη, έγγαμη θεραπεύτρια καλείται να αναγνωρίσει τα τυφλά της σημεία, τις προκαταλήψεις της, αλλά και να αντέξει τον πόνο του Άλλου χωρίς να τον εξουδετερώνει με βεβαιότητες. Η θέση της είναι ενσώματη και πολιτική· οφείλει να γνωρίζει πότε ο τρόπος ύπαρξής της γίνεται ασυνείδητο μήνυμα προς το θεραπευόμενο και να διαμορφώνει έναν ασφαλή, ανοιχτό χώρο για το διαφορετικό.

Η παρούσα εργασία εξετάζει τις θεραπευτικές προκλήσεις στη συνάντηση με non-binary άτομα, μέσα από το πρίσμα της σχεσιακής ψυχαναλυτικής προσέγγισης. Όπως θα δούμε μέσα από την παρουσίαση ενός κλινικού περιστατικού, κεντρικό άξονα αποτελεί η συν-κατασκευή της ταυτότητας εντός της θεραπευτικής σχέσης, ως δυναμική διεργασία που βασίζεται στην αλληλεπίδραση και αμοιβαία αναδιαμόρφωση υποκειμενικοτήτων. Η non-binary εμπειρία ενσαρκώνει τη ρευστότητα και την αμφισημία, στοιχεία που συχνά προκαλούν σχεσιακές εντάσεις, καθώς αμφισβητούν τις σταθερές εσωτερικές αναπαραστάσεις του Άλλου — και του θεραπευτή — για το φύλο, τη συνοχή και την ταυτότητα. Η μη κανονιστική ταυτοτική θέση του non-binary ατόμου μπορεί να βιωθεί ως πρόκληση για την ψυχική συνοχή και του ίδιου του θεραπευτή, κινητοποιώντας άγχη, ανάγκη για σταθεροποίηση ή υποσυνείδητη επιθυμία για «αποκατάσταση» μέσω της ερμηνείας. Παράλληλα, τα άτομα αυτά εισέρχονται στη θεραπεία φέροντας πολιτισμικές αφηγήσεις, κοινωνικές προσδοκίες και διαγενεαλογικά στερεότυπα που έχουν εντυπωθεί στον ψυχισμό τους και επηρεάζουν βαθιά τον τρόπο που αντιλαμβάνονται, προσδιορίζουν και διαπραγματεύονται την ταυτότητά τους. Οι πολιτισμικές νόρμες περί φύλου, κανονικότητας και κοινωνικής αποδοχής εγγράφονται διαχρονικά στο σώμα και στη φαντασίωση, συγκροτώντας ένα υπόβαθρο εσωτερικών αντιφάσεων και συγκρούσεων, που ενεργοποιούνται εντός της θεραπευτικής σχέσης. Η απώλεια συνοχής και η απώλεια κοινής νοηματοδοτούμενης αντίληψης στο εσωτερικό του θεραπευτικού δεσμού μπορεί να καταστούν γόνιμο πεδίο διερεύνησης, εφόσον υποστηριχθούν από έναν μεταβατικό χώρο που επιτρέπει την αναδυόμενη ψυχική διαμόρφωση χωρίς αναγκαστική κατηγοριοποίηση. Η αμοιβαία αναγνώριση της υποκειμενικότητας είναι αναγκαία αλλά εύθραυστη, ιδιαίτερα μπροστά στον κίνδυνο σύμπραξης ή/και έντονης αντιμεταβιβαστικής αντίδρασης, όπου ο θεραπευτής μπορεί είτε να συμπορευτεί άκριτα είτε να αμυνθεί απέναντι στη ρευστότητα του Άλλου, περιορίζοντας τη δυνατότητα ψυχικής μετακίνησης. Η σχεσιακή ψυχανάλυση προσφέρει εργαλεία για τη διατήρηση ενός εσωτερικού χώρου σκέψης και διαλόγου, όπου η μη-κανονικότητα δεν αποτελεί απειλή, αλλά πρόσκληση για συνάντηση με το Άλλο χωρίς ερμηνευτική απολυτότητα.

Η Μαρίνα, μια τρανς γυναίκα, ξεκίνησε το ταξίδι της φυλομετάβασης στα 36 της έτη, μια διαδρομή γεμάτη ασυνέχειες, εκρήξεις, μετακινήσεις και ρωγμές. Στην προσπάθειά της να υπάρξει ψυχικά και σωματικά ως «γυναίκα», συμπορευτήκαμε σε ένα κυνήγι χαμένου θησαυρού, με μοναδικό οδηγό έναν ψυχικό χάρτη μέσα στον οποίο η θηλυκότητα βρισκόταν διαρκώς υπό αμφισβήτηση, από τους άλλους, από τον εαυτό της, από το σώμα της. Ο εαυτός δεν είναι ενιαίος αλλά πολλαπλός, και αυτό που μεταβάλλεται είναι η ικανότητά μας να «στεκόμαστε στους ενδιάμεσους χώρους». Η θεραπεία μας έπρεπε να γίνει ακριβώς αυτός ο χώρος: ένα μεταβατικό πεδίο, όπου η επιθυμία, το τραύμα και η θηλυκότητα μπορούσαν να υπάρξουν όχι ως σταθερές, αλλά ως διαρκείς πράξεις αναγνώρισης. Η αρχική της ανάγκη για ερμηνείες και ταμπέλες υποχώρησε μπροστά σε μια βαθύτερη επιθυμία, την ανάγκη για εμπερίεξη. Την ανάγκη για τη δημιουργία ενός «διευκολυντικού περιβάλλοντος», αρκετά ασφαλούς ώστε να μπορέσει να φανεί, να ακουστεί και να αντέξει τον εαυτό της. Κάθε κρίση, κάθε αμφισβήτηση, κάθε υποτροπή, αναδείκνυε αντίρροπες μεταβιβάσεις, στις οποίες εγώ εμφανιζόμουν ως «γυναίκα-ιδεώδες» ή ως «γυναίκα-απειλή». Η ανάγκη για αμοιβαία αναγνώριση, και η θεώρηση του φύλου ως μιας «μαλακής, συναρμολογούμενης κατασκευής», με βοήθησαν – σε στιγμές έντονης απόσυρσης αλλά και βαθιάς σύνδεσης – να συναντήσω τον εαυτό μου όχι μόνο ως επαγγελματία, αλλά ως συν-δημιουργό ενός θεραπευτικού πεδίου, όπου η ταυτότητα συγκροτείται μέσω της σχέσης. Ωστόσο, η εμπλοκή μου δεν ήταν απαλλαγμένη από αντιστάσεις. Ο θεραπευτής ενδέχεται να επενδύει ασυνείδητα στην «μη-γνώση» της τρανς εμπειρίας, κρατώντας τον άλλον αμφίσημο, στο όνομα της ουδετερότητας ή της θεωρητικής συγκράτησης. Η επίγνωση αυτής της παγίδας υπήρξε καθοριστική καθώς με έφερε αντιμέτωπη με τις δικές μου φαντασιώσεις, προσδοκίες και αμυντικές συνθέσεις γύρω από το φύλο, το σώμα και τη θηλυκότητα.

Εστιάζοντας στην ένταση που αναδύεται ανάμεσα στη συγκρότηση μιας τρανς ταυτότητας και στην αδυναμία της οικογένειας να πενθήσει το φαντασιωσικό παιδί που “χάνει”, η παρούσα εισήγηση διερευνά πώς αυτή η ανεκπλήρωτη διεργασία πένθους μετασχηματίζεται σε ψυχικό φορτίο και για τα δύο μέρη. Η τρανς ταυτότητα βιώνεται συχνά ως προδοσία μιας προσδοκώμενης συνέχειας, καθιστώντας το πένθος ανομολόγητο και τον δεσμό εύθραυστο. Με άξονα τη σχεσιακή ψυχανάλυση η εισήγηση αυτή επιχειρεί μία θεωρητική διερεύνηση του δεσμού που καλείται να μεταμορφωθεί για να “χωρέσει” στο οικογενειακό ασυνείδητο. Παράλληλα, συνομιλώντας με την queer θεωρία, εξετάζονται έννοιες όπως η ρευστότητα του φύλου και το κατά πόσο τα ψυχαναλυτικά σχήματα μπορούν να υποστηρίξουν την τρανς εμπειρία χωρίς απαραίτητα να την αφομοιώνουν ιδεολογικά. Επιπλέον, εξετάζεται πως το κοινωνικό ασυνείδητο και η εσωτερικευμένη ετεροκανονικότητα καθιστά δύσκολο ή αδύνατο το πένθος καθώς το παιδί που “χάνεται” δεν ήταν σωστό να “χαθεί”. Η θεωρητική αυτή σύνθεση φωτίζει τη δυσκολία της οικογένειας να αφήσει χώρο σε κάτι νέο να υπάρξει χωρίς να το καταστρέφει. Από την άλλη το τρανς άτομο καλείται αφενός να δομήσει τη νέα του ταυτότητα και αφετέρου να αντέξει την απόσυρση και την ψυχική ακαμψία του περιβάλλοντός του. Συμπερασματικά, η τρανς εμπειρία καταδεικνύει τις αδυναμίες της σχέσης να μεταμορφωθεί. Εάν καταστεί δυνατό, εάν δηλαδή υπάρξει χώρος για απώλεια από την πλευρά της οικογένειας, τότε μπορεί να δημιουργηθεί ένας δεσμός που βασίζεται στην πραγματική συνάντηση. Η Σχεσιακή Ψυχανάλυση καλείται να σταθεί σε αυτή τη μετάβαση χωρίς να παθολογικοποιεί αλλά να φιλοξενεί την πολυπλοκότητά της. Το θεραπευτικό δωμάτιο μπορεί να λειτουργήσει ως ένας χώρος μετάβασης και ο θεραπευτής να γίνει μάρτυρας αυτής της απώλειας και μέσο αναγνώρισης του Άλλου ως διαφορετικού αλλά συνδεδεμένου.