Πρόγραμμα Συνεδρίου

Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ), ως τεχνολογική καινοτομία αιχμής, επιφέρει βαθιές μεταβολές στον τομέα της Ψυχικής Υγείας, με αυξανόμενη αναγνώριση της χρήσης της ως εργαλείο ενίσχυσης της διάγνωσης και της συμβουλευτικής διαδικασίας. Η αξιοποίησή της σε θεραπευτικά πλαίσια έχει συσχετιστεί με αύξηση της διαγνωστικής ακρίβειας και της θεραπευτικής αποτελεσματικότητας, μέσω της ανάλυσης πολυτροπικών δεδομένων που συχνά διαφεύγουν της παρατήρησης σε παραδοσιακές συνεδρίες. Συγκεκριμένα, συστήματα ΤΝ είναι ικανά να ανιχνεύσουν και να επεξεργαστούν παραμέτρους όπως η τονικότητα της φωνής, οι εκφράσεις του προσώπου, η κατεύθυνση του βλέμματος και η στάση του σώματος, στοιχεία που παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες για τη συναισθηματική κατάσταση και τις γνωστικές διεργασίες του συμβουλευόμενου. Αυτό επιτρέπει την πιο σύνθετη αποτύπωση των διαπροσωπικών δυναμικών εντός της θεραπευτικής σχέσης, συμβάλλοντας στην ενίσχυση της ενσυναίσθησης και στην εδραίωση ισχυρότερης θεραπευτικής συμμαχίας. Παράλληλα, η αξιοποίηση αυτών των τεχνολογιών μπορεί να οδηγήσει σε εξοικονόμηση χρόνου και ανθρώπινων πόρων, επιτρέποντας στο Σύμβουλο Ψυχικής Υγείας να εστιάσει περισσότερο σε κρίσιμες πτυχές της παρέμβασης. Ωστόσο, η ενσωμάτωση της ΤΝ εγείρει σημαντικά δεοντολογικά ζητήματα. Ερευνητικά δεδομένα καταγράφουν ανησυχίες τόσο από συμβούλους όσο και από συμβουλευόμενους σχετικά με τη διαχείριση προσωπικών δεδομένων, την έλλειψη διαφάνειας ως προς τη λειτουργία των αλγορίθμων και την ανάγκη για σαφή και ενημερωμένη συναίνεση. Σε μελέτη, μόνο το 14,10% των συμμετεχόντων δήλωσε εμπιστοσύνη στη χρήση ΤΝ για τη διαχείριση των δεδομένων του. Προβληματισμοί εντοπίζονται και στην απουσία καθολικά αποδεκτών ρυθμιστικών πλαισίων. Ζητήματα όπως η πιθανότητα κακής χρήσης, η εξάρτηση από την τεχνολογία, οι συνέπειες για τη θεραπευτική σχέση, η διατήρηση της ανθρώπινης διάστασης στον πόνο του συμβουλευόμενου αλλά και στη συμβουλευτική διαδικασία παραμένουν ενεργά πεδία ηθικής διερεύνησης. Η παρούσα ενότητα διερευνά τη δυνατότητα ενσωμάτωσης της ΤΝ με ασφάλεια και δεοντολογική ευθύνη στη θεραπευτική πρακτική καθώς και τη δυνητική άρση ή μετριασμό των κινδύνων μέσω κατάλληλων ρυθμιστικών μηχανισμών.

Η ψυχοθεραπευτική σχέση κινείται διαρκώς ανάμεσα σε δύο φαινομενικά αντιθετικές δυνάμεις: την τεχνική ακρίβεια, που βασίζεται στην επιστημονική τεκμηρίωση, τον εμπειρισμό και την ηθικοδεοντολογική ευθύνη και την υπαρξιακή ασάφεια, που αγκαλιάζει τη μοναδικότητα κάθε θεραπευόμενου, την αβεβαιότητα της ανθρώπινης συνάντησης και την ιδιαιτερότητα κάθε συνεδρίας. Στην παρούσα εργασία επιχειρείται μια εστιασμένη ματιά σε αυτό το φάσμα, με αφετηρία τη συνθετική συμβουλευτική, η οποία ως προσέγγιση προσφέρει την αναγκαία ευελιξία για να προσεγγιστούν τα σύνθετα και συχνά αντιφατικά αιτήματα της εποχής. Θα εξεταστούν οι ρόλοι και τα όρια του θεραπευτή, καθώς και οι ηθικές και δεοντολογικές προκλήσεις που προκύπτουν μέσα στο δυναμικό και διαπραγματεύσιμο πλαίσιο της θεραπευτικής πράξης. Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στον τρόπο που η τεχνολογική μεσολάβηση, η οθόνη, το διαδίκτυο, η ψηφιακή απόσταση μεταμορφώνει τη φύση της θεραπευτικής σχέσης. Τι σημαίνει ενσυναίσθηση όταν δεν μοιραζόμαστε φυσικό χώρο; Πώς επανανοηματοδοτείται η ασφάλεια όταν η οικειότητα βασίζεται σε pixels και ήχο που διακόπτεται; Τι σημαίνει πλαίσιο όταν τα όρια μεταξύ προσωπικού και επαγγελματικού, ιδιωτικού και δημόσιου γίνονται ολοένα πιο διάχυτα; Μέσα από βιωματικά παραδείγματα και σύγχρονη βιβλιογραφική ανασκόπηση, αναδύονται τα διλήμματα που καλείται να αντιμετωπίσει ο σύγχρονος θεραπευτής, όπως οι ρευστές έννοιες της ταύτισης, της εγγύτητας, της αυθεντικότητας και η συνεχής επαναδιαπραγμάτευση ορίων και παρουσίας. Το ερώτημα του τι σημαίνει να είμαι εδώ όταν το εδώ είναι ένα ψηφιακό περιβάλλον. Η συνθετική προσέγγιση, με την περίπλοκη και πολυμορφική φύση, προσφέρει έναν τρόπο να κρατήσουμε δομή χωρίς να αποκλείσουμε ασάφεια, δηλαδή να είμαστε ακριβείς χωρίς να γίνουμε ψυχροί και να τιμήσουμε κανόνες χωρίς να χάσουμε ανθρωπιά. Στόχος της εργασίας είναι να φωτίσει όχι μόνο τι πρέπει να γίνεται στη θεραπευτική πράξη, αλλά και το πώς βιώνεται ως ζωντανή, εύθραυστη και πολύτιμη συνάντηση. Γιατί η θεραπεία, ψηφιακή ή μη, δεν είναι μόνο τεχνική, είναι πρωτίστως σχέση.

Η ηθική στη συμβουλευτική πράξη δεν περιορίζεται σε έναν άκαμπτο κώδικα περίπλοκων κανόνων. Αποτελεί έναν δυναμικό χώρο που διαμορφώνεται από αρχές, αξίες και στάσεις, καθορίζοντας τη σχέση του/της συμβούλου τόσο με τον εαυτό του/της όσο και με τον/την συμβουλευόμενο/η. Ο σεβασμός, η εχεμύθεια, η εμπιστευτικότητα και η προστασία του απορρήτου συνιστούν βασικές ηθικές προϋποθέσεις στο συμβουλευτικό δωμάτιο. Η διασφάλιση της ανωνυμίας, η ύπαρξη ενυπόγραφης συγκατάθεσης, η αποτροπή διπλών σχέσεων και η σαφής οριοθέτηση του ρόλου του/της συμβούλου αποτελούν κρίσιμους άξονες του κώδικα δεοντολογίας. Ταυτόχρονα, η ηθική διάσταση της συμβουλευτικής δεν εξαντλείται μόνο στη συμμόρφωση με κανόνες. Η ενσυναίσθηση, ως ικανότητα βαθιάς κατανόησης του βιώματος του άλλου, εμπλουτίζει τη συμβουλευτική σχέση με ποιότητα, αυθεντικότητα και ασφάλεια. Ο/η σύμβουλος, μέσα από τη σύνδεση, προσφέρει έναν προστατευμένο χώρο αποδοχής, όπου το άτομο μπορεί να αναγνωρίσει τις ανάγκες του και να ενεργοποιήσει το δυναμικό του. Η επαγγελματική ευθύνη του/της συμβούλου περιλαμβάνει επίσης την ικανότητα αναγνώρισης των ορίων της ειδικότητας και της προσωπικής επάρκειας, καθώς και την κατάλληλη παραπομπή όταν αυτή απαιτείται. Ηθική είναι και η φροντίδα απέναντι σε πιθανή απειλή εαυτού ή τρίτων, ακόμα και όταν ο/η σύμβουλος έρθει αντιμέτωπος/η με τη δύσκολη απόφαση άρσης του απορρήτου. Η εσωτερική στάση του/της συμβούλου, η συνεχής εποπτεία, η προσωπική εργασία, η κατάρτιση και η συνεχιζόμενη εκπαίδευση, η ενσυνείδητη παρουσία στη συνεδρία και η συναισθηματική επαφή με τον Άλλο είναι στοιχεία που συνθέτουν τον ηθικό χώρο. Η ηθική γίνεται έτσι η βαθύτερη δέσμευση στη διασφάλιση ενός πλαισίου όπου ο άνθρωπος μπορεί να βιώσει, να εξελιχθεί και να θεραπευτεί. Στο σημείο αυτό η ηθική συναντά όχι μόνο την επαγγελματική υπευθυνότητα, αλλά και τη βαθύτερη ουσία της ανθρώπινης σχέσης και συνύπαρξης στο Συμβουλευτικό Δωμάτιο. Συνεπώς, η ηθική, δεν είναι απλώς ένα εργαλείο της συμβουλευτικής – είναι η ψυχή της. Εκεί όπου ο κανόνας συναντά την ενσυναίσθηση, γεννιέται ο αυθεντικός διάλογος.

Η προστασία του απορρήτου αποτελεί κεντρικό πυλώνα της θεραπευτικής σχέσης. Δεν είναι απλώς νομική υποχρέωση, αλλά μια έμπρακτη στάση φροντίδας, που αντανακλά σεβασμό στον ψυχικό χώρο του θεραπευόμενου. Στο φυσικό πλαίσιο μιας δια ζώσης συνεδρίας, αυτό μεταφράζεται σε συγκεκριμένες πρακτικές: αρχεία που φυλάσσονται με ασφάλεια, εξασφαλισμένος χώρος χωρίς παρεμβολές, ενημέρωση του θεραπευόμενου για τη συλλογή και χρήση των δεδομένων του και σαφείς όροι για την τυχόν εμπλοκή τρίτων (π.χ παρατηρητών). Στο ψηφιακό περιβάλλον, όμως, οι συνθήκες διαφοροποιούνται. Η επιλογή της πλατφόρμας (ασφαλής, κρυπτογραφημένη), η προστασία των ψηφιακών αρχείων, η ενημέρωση για κινδύνους (όπως η δυνατότητα παρακολούθησης ή ηχογράφησης), και η ρητή απαγόρευση καταγραφών χωρίς συναίνεση, γίνονται απαραίτητες προϋποθέσεις. Ταυτόχρονα, η διαδικτυακή συνθήκη απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή στον καθορισμό ορίων: η «εγγύτητα» που δημιουργεί η οθόνη μπορεί να είναι απατηλή και να θολώνει ρόλους ή όρια. Ο Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων (GDPR) στην Ευρώπη θέτει το πλαίσιο προστασίας προσωπικών και ευαίσθητων δεδομένων υγείας. Παράλληλα, οι Κώδικες Δεοντολογίας των ελληνικών φορέων ψυχοθεραπείας/συμβουλευτικής (ΣΕΨ, ΕΕΨΕ , ΕΕΣ) επισημαίνουν όλες την ανάγκη για αυστηρό σεβασμό στο απόρρητο, την αποφυγή διπλών σχέσεων, τη διαφάνεια ως προς τις μεθόδους, και τη συνεχή εποπτεία του επαγγελματία. Η ενότητα αυτή εξετάζει τις πρακτικές, ηθικές και τεχνολογικές πτυχές της προστασίας του απορρήτου, αναγνωρίζοντας ότι σε κάθε μορφή θεραπευτικής συνάντησης -είτε στο ίδιο δωμάτιο είτε πίσω από μια κάμερα- η ευθύνη του θεραπευτή είναι να κρατά τον χώρο ασφαλή, ξεκάθαρο και σταθερό. Όχι μόνο για να προστατεύσει τον Άλλο, αλλά και για να τιμήσει την ίδια τη σχέση που διαμορφώνεται μέσα από την εμπιστοσύνη. Συνεπώς, σ’ έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία, η δέσμευση του συμβούλου στο απόρρητο των πληροφοριών είναι μια συνεχής ηθική επιλογή, θεμελιώδης για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τη θεραπευτική/συμβουλευτική σχέση.