Πρόγραμμα Συνεδρίου

Η πρώτη επαφή με τη πραγματικότητα της αναπηρίας για τον γονέα ενός παιδιού με αναπηρία, οδηγεί σε άρνηση. Η οικογένεια, πρέπει να αποδεχθεί το αμετάκλητο της κατάστασης και να «πενθήσει» είτε το υγιές παιδί που δεν μπόρεσε να φέρει στον κόσμο, είτε μια προηγούμενη πιο εύκολη ζωή, με ένα μέλος της οικογένειας υγιές και χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα. Πριν όμως κατορθώσει να φτάσει αυτό το στάδιο της αποδοχής, η γονεϊκότητα, περνά από τη φάση της άρνησης της αναπηρίας και επιδίδεται σε έναν αγώνα «εξαφάνισής» της. Το θαύμα της γέννησης θα ανταμώσει το τραύμα της αναπηρίας και οι γονείς θα κληθούν να συνυπάρξουν και να ωριμάσουν μέσα από τη συνάντηση αυτή. Μέσω βινιετών από Μεγάλες Ομάδες υποστήριξης γονέων παιδιών με αναπηρία επιχειρούμε να συστήσουμε τη σημασία των ομάδων αυτών. Ο μεγάλος αριθμός γονέων παιδιών με αναπηρία που απαρτίζει μία τέτοια ομάδα σηματοδοτεί ένα πολυτραυματισμένο σύστημα όπου συναντούμε σημαντικά δυναμικά και διαφορές. Η κοινή εμπειρία απαλύνει την ένταση και ισχυροποιεί τη συνεκτικότητα της ομάδας. Το συνεπές, ισότιμο πλαίσιο αυτής αξιοποιείται ως δεξαμενή αυτοβοήθειας, εποικοδομητικής σύγκρισης και έμπνευσης για τους συμμετέχοντες χωρίς την ανάγκη εξωτερικών ειδικών. Αυτό το δυναμικό, αποτελεί ισχυρό κίνητρο για την επαφή του συγκεκριμένου πληθυσμού με τους κοινωνικούς θεσμούς σε θεμελιώδη θέματα και δικαιώματα. Όπως θα αναλυθεί το «δούναι και λαβείν» σε κάθε επαφή μεταξύ κοινωνίας και ευάλωτου πληθυσμού έχει στις πλείστες των περιπτώσεων μόνο μία όψη, αυτή της στέρησης δικαιώματος. Αυτή η συνιστώσα επηρεάζει ποικιλοτρόπως τις μεγάλες ομάδες και άλλοτε αποτελεί ενωτική κινητήρια δύναμη, άλλοτε πάλι εσωτερικό καταφύγιο από μία καταδιωκτική κοινωνία.

Στον μεταβατικό, πολυεπίπεδο χώρο της θεραπευτικής ομάδας, η ανάδυση της θεραπεύτριας ως συμβολικής γονεϊκής φιγούρας συνιστά μια σύνθετη ψυχική και θεσμική θέση, εμπλουτισμένη από δυναμικά ασυνείδητης μεταβίβασης, εσωτερικής ασάφειας και φαντασιακής επένδυσης. Η εργασία αυτή εστιάζει στο ψυχικό φορτίο της ενσάρκωσης αυτής της «γονεϊκής» θέσης, και διερευνά τον τρόπο με τον οποίο η συμβολική γονεϊκότητα επηρεάζει τις λειτουργίες φροντίδας, οριοθέτησης και κρατήματος στο πλαίσιο της θεραπευτικής ομάδας. Με προσέγγιση που συνδυάζει in vivo ακρόαση του θεραπευτικού πεδίου, ερμηνευτική διεργασία και αναστοχαστική εμπλοκή της θεραπεύτριας σε θεραπευτικές ομάδες, αναδεικνύεται πώς η υιοθέτηση της γονεϊκής θέσης ενεργοποιεί πρωτογενή βιώματα εξάρτησης, εγκατάλειψης και τραυματικής εμπλοκής, ενώ ταυτόχρονα ανατροφοδοτεί τα ατομικά αποτυπώματα της θεραπεύτριας ως παιδική, θεσμική και επαγγελματική ύπαρξη. Η εσωτερική δυναμική αυτής της θέσης καθορίζεται από την τομή ανάμεσα σε προσωπικές ενδοψυχικές εγγραφές και συλλογικές μεταβιβαστικές εκφορτίσεις, όπως η ομαδική προβολή ενοχής, το άγχος αφοσίωσης, η επιθετική διεκδίκηση καθοδήγησης και η απογοήτευση από την ατελή γονική φροντίδα. Η θεραπεύτρια εγκαθίσταται ως ασυνείδητος αποδέκτης αντιθετικών φαντασιώσεων, φέρουσα ταυτόχρονα τις ιδιότητες του σωτήρα, του συνενόχου και του αποτυχημένου γονέα. Η ταυτότητα του «συμβολικού γονιού» διατηρεί ρευστότητα και αστάθεια, όντας διαρκώς υπό διαπραγμάτευση μεταξύ προσωπικών αποθεμάτων ανθεκτικότητας και θεσμικών επιταγών, ενώ αντανακλά το ασυνείδητο ιστορικό της ίδιας της θεραπεύτριας, ιδίως σε ότι αφορά τη βιωμένη εμπειρία γονεϊκότητας, ως παιδί, ως μέλος ομάδων και ως επαγγελματίας σε πλαίσια που φέρουν ίχνη άκαμπτων, παραβιαστικών ή παραμελητικών δομών. Σε αυτό το πλαίσιο, η αναστοχαστική πρακτική αποκτά χαρακτήρα όχι απλώς δεοντολογικής επιμέλειας, αλλά αναγκαίας εμπερίεξης της ψυχικής έκθεσης και της θεσμικής ευαλωτότητας της θεραπεύτριας. Η αποδοχή της μη ουδετερότητας της θεραπευτικής θέσης και η αναγνώριση της μεταβλητότητάς της συνιστούν όχι σημεία ρήξης αλλά πεδία δυναμικής νοηματοδότησης. Εφόσον επεξεργαστούν εντός εποπτείας και θεσμικής φροντίδας, μπορούν να λειτουργήσουν ως ψυχικοί μηχανισμοί ενίσχυσης της ανθεκτικότητας της θεραπεύτριας και ως καταλύτες για την ερμηνευτική παρουσία της μέσα σε τραυματισμένες θεραπευτικές ομάδες.

Ενώ η εξοικείωση με την ομαδική ψυχοθεραπεία και η εφαρμογή της αυξάνονται στη χώρα μας, λίγες είναι οι αναφορές στη λειτουργία των Μεγάλων Ομάδων ως εμπεριέκτες και εκφραστές θεσμικών και κοινωνικών, συνειδητών και ασυνείδητων, δυναμικών εντός οργανισμών. Σκοπός της παρούσας ομιλίας είναι η εξοικείωση με τη λειτουργία και τη χρησιμότητα της Μεγάλης Ομάδας εντός ψυχοθεραπευτικών εκπαιδευτικών φορέων ως εργαλείο εμπερίεξης και αναστοχασμού του ίδιου του φορέα και των μελών του. Πιο συγκεκριμένα, μια θεσμική Μεγάλη Ομάδα αποτελείται από τουλάχιστον 40 μέλη, στην πλειοψηφία τους εκπαιδευόμενοι ψυχοθεραπευτές ή απόφοιτοι του φορέα, επόπτες, εκπαιδευτές, διοικητικά στελέχη, και 2 ή 3 συν-συντονιστές που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους για λιγότερο από 90 λεπτά, ακολουθούμενη από συζήτηση θεωρητικής τεκμηρίωσης όλων όσων συνέβησαν στη διάρκειά της. Στόχοι της θεσμικής Μεγάλης Ομάδας, μεταξύ άλλων, είναι η δημιουργία χώρου για την έκφραση συνειδητών και ασυνείδητων ενδοθεσμικών σχεσιακών δυναμικών (π.χ. ανάδειξη πιθανών συγκρουσιακών δυναμικών, ελλιπή συντονισμού και σύγχυσης ρόλων μεταξύ διαφόρων υποομάδων), η διερεύνηση και πιθανή επαναπροσέγγιση του αισθήματος συνοχής, αλλά και η βιωματική εκπαίδευση των ειδικευόμενων στα ομαδικά δυναμικά και την έκφραση του συλλογικού ασυνειδήτου. Ακολουθώντας περιγραφική, ερμηνευτική μεθοδολογία και μέσω κλινικών παραδειγμάτων από Μεγάλες Ομάδες που έχουν διεξαχθεί στο Ινστιτούτο Σχεσιακής και Ομαδικής Ψυχοθεραπείας (ΙΣΟΨ) θα ασχοληθούμε με τους πολλαπλούς ρόλους που φέρουν τα μέλη του θεσμού (συνάδελφοι, εκπαιδευτές/εκπαιδευόμενοι, επόπτες/εποπτευόμενοι), τις “αδελφικές” και “γονεϊκές” σχέσεις μεταξύ τους και τους τρόπους που αυτές επηρεάζουν την αλληλεπίδραση της ομάδας-ως-όλον στο εδώ-και-τώρα της Μεγάλης Ομάδας. Επιπλέον, θα αναλύσουμε τους τρόπους με τους οποίους αναδιαμορφώνεται το θεσμικό ασυνείδητο και οι σχέσεις μεταξύ των μελών μέσω της επεξεργασίας των διαδραματίσεων (enactments) προσωπικών και συλλογικών οικογενειακών αναπαραστάσεων εντός της Μεγάλης Ομάδας.